Προηγήθηκε ενημέρωση με ιστορικά στοιχεία από την Αποστολία Πάνου- συγγραφέα του βιβλίου ’’Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας’ και οι επισκέπτες περιηγήθηκαν και φωτογραφήθηκαν στον εντυπωσιακό χώρο του άλσους, δέχτηκαν την ωραιότατη φιλοξενία του προέδρου της τοπικής κοινότητας Μιχάλη Γιαννούλα, με δώρο και δροσερό χυμό ντόπιου ροδιού αλλά και  τον καφέ, τους εύγεστους  μεζέδες του Μάκη Νίτσικα και τα νοστιμότατα πιάτα των αδελφών Δήμου και Λεωνίδα στην ψησταριά ‘’Βλάχικα’’.

Το ποτάμι σμίγει τους ανθρώπους  και κάνει τους τόπους να έχουν ζωή και συνέχεια!

Το άρθρο Το Κιλκίς στη Ροδιά και στο άλσος Μπογιατζή-Αγίου Αθανασίου! εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Το άρθρο Περιπατητές από το Κιλκίς στην Ροδιά – “Στους ίδιους δρόμους θα γυρνάς”… εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

  Μπορούμε να πούμε ότι οι λέξεις μεσολαβούν ανάμεσα στη σκέψη και  πρόθεση του πομπού από τη μια και τη διάθεση του δέκτη για την πρόσληψή τους από την άλλη. Θεωρούμε βέβαια ότι σημασία έχει το περιεχόμενο ενός λόγου, γραπτού ή προφορικού και όχι τόσο η μορφή του, η λεκτική απόδοσή του, διότι φαίνεται να έχει μεγαλύτερη επίδραση το περιεχόμενο∙ έχει τη δύναμη της πράξης σε αντίθεση με το λεκτικό περίβλημά του.  Φυσικά, η σκέψη και η γλώσσα είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος -με τις λέξεις σκεφτόμαστε, συγκροτούμε τη σκέψη μας και αυτές αποτελούν το ένδυμά της. Όμως οι λέξεις έχουν μια αυτονομία. Με την επιλογή τους εν τέλει εξωτερικεύουμε τη σκέψη και ακολουθεί(;) αυτό που λέμε επικοινωνία. Και πάντως το πως ονοματίζουμε τα πράγματα επηρεάζει την αντίληψή μας γι’ αυτά και ακολούθως τη στάση μας απέναντί τους.  

  Αναμφίβολα, είναι πολυδιάστατη η γλώσσα, αν σκεφτούμε την κυριολεκτική και μεταφορική έκφρασή της, το διαφορετικό νόημα που μπορεί να δίνει ο καθένας στις ίδιες έννοιες, την ύποπτη χρήση της, όταν πρόκειται για λέξεις που ‘’επιβάλλονται’’ λόγω του σημασιολογικού αξιακού φορτίου, όπως λαός, έθνος, δημοκρατία, κυρίως όταν εκφέρονται από πολιτικούς.  Το βέβαιο είναι ότι από όποιον κι αν εκφέρεται ο λόγος, ο στόχος είναι η πρόσληψή του, η κατανόηση, η πρόκληση απάντησης, ανταπόκρισης, έστω διαφωνίας. Είναι μια διεργασία δημιουργική και  βαθύτατα κοινωνική, σε αντίθεση με τη λειτουργία του μονομερούς και εξουσιαστικού προπαγανδιστικού λόγου.

  Για να γίνει, όμως, η συνάντηση που μας ενδιαφέρει, όπως την ονομάζει ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, προϋποτίθεται  σκέψη συγκροτημένη,  η αλήθεια του εκάστοτε πομπού και η ειλικρινής διάθεση να ‘’βρει’’ τους άλλους, και όχι ο παραπλανητικός ασαφής λόγος, ο διαστρεβλωτικός στο βωμό  σκοπιμοτήτων, ο παρωχημένος και φθαρμένος από την κατάχρηση λέξεων και εννοιών αναντίστοιχων  με το ζωντανό παρόν… που φυσικά εμποδίζουν τη δημιουργική συνάντηση. 

  Επιλέγουμε τις καλές… λέξεις, λοιπόν, με άλλα λόγια επιλέγουμε την προσεκτική χρήση της γλώσσας, μιας και αποτελεί υψηλή άσκηση αισθητικής και ανθρωπιάς είτε αφορά τον ατομικό είτε το δημόσιο βίο.

         Ιδού πεδίον δόξης λαμπρόν!

*Η Αποστολία Πάνου γεννήθηκε στη Ροδιά Τυρνάβου. Μετά τις σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εργάστηκε ως φιλόλογος σε σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Από το 1992 ζει με την οικογένειά της στο Κιλκίς. Καρπός της διερεύνησης και μελέτης της ιστορίας της ιδιαίτερης πατρίδας της είναι το βιβλίο με τίτλο: Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας.

Δείτε όλες τις τελευταίες ειδήσεις στο tirnavospress.gr, ακολουθήστε μας στο Facebook, Instagram, Google News, YouTube και Twitter.  Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν: Αναφέρεται ως πηγή το tirnavospress.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά. – Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή – Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.

Το άρθρο Οι καλές και … οι κακές λέξεις εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Μάτωσε ο ουρανός, όπως θάλεγε ο ποιητής από τις σπασμένες φτερούγες τόσων και τόσων νεανικών ψυχών. Όμως οι πληγές και οι μεγάλες πληγές περιμένουν επούλωση, οι αμαρτίες  τιμωρία και οι ψυχές τη δικαίωση. Και το αέναο του χρόνου πέρα και πάνω από τις συμφορές  είναι εδώ, φέρνει ελπίδες, καινούριους αγώνες, δημιουργεί το μέλλον. 

   Αυτό το ρεύμα έφερε για άλλη μια φορά την ανοιξιάτικη ζωή με μορφές, χρώματα κι αρώματα! Λεπτεπίλεπτες μορφές, ποιητικές μπορείς να πεις  είναι αυτές των πελαργών, που έχουν ήδη έρθει από το νότο και στη θεσσαλική γη.  Είναι τα λελέκια  του κάμπου, που αγαπούν τα υγρά εδάφη, που κάνουν τις φωλιές τους στις στέγες των σπιτιών, στα καμπαναριά, στα τηλεγραφόξυλα… Αγαπούν τη Θεσσαλία, όπως  κι οι Θεσσαλοί αγαπούν τα λελέκια! 

   Πουλιά νομάδες μοιράζονται τη ζωή τους ανάμεσα στα χειμαδιά και τα εαρινά, καλοκαιρινά ενδιαιτήματά τους. Κοσμοπολίτικα πουλιά, της υπαίθρου και της πόλης που απαντούν σχεδόν σε όλα τα θερμά και εύκρατα μέρη της γης. Ορνιθολόγοι, αρχής γενομένης το 16ο αιώνα, μελέτησαν κυρίως με τη μέθοδο της δακτυλίωσης (περνώντας αλουμινένιο δαχτυλίδι στο πόδι νεαρών πελαργών) τις διαδρομές τους, τον προορισμό τους, τη διάρκεια της ζωής τους.

Έτσι, στα 21 το πολύ χρόνια που καταφέρνουν να ζήσουν αν οι συνθήκες το ευνοούν -οι λευκοπελαργοί ζουν μέχρι  και 31 χρόνια- και έχοντας την ικανότητα να προσανατολίζονται από τη θέση του ήλιου, στο τέλος της μεταναστευτικής πορείας φτάνουν κατά κανόνα στην Αφρική. Μερικοί που φωλιάζουν στην Ασία, περνούν το χειμώνα τους στις Ινδίες.

Στην Ελλάδα έρχονται συνήθως  στα μέσα Μαρτίου και αρχίζουν να φεύγουν στις αρχές Αυγούστου και πάντως κατά τα μέσα Οκτωβρίου  έχουν φύγει και οι τελευταίοι. ‘’Στου Σωτήρος τα λελέκια, του Σταυρού τα χελιδόνια’’.     

   Από την ελληνική αρχαιότητα ακόμα, είναι καταγεγραμμένος ο σεβασμός του ανθρώπου στα ωφέλιμα λελέκια. Στο έργο του Αριστοτέλη ’’Περί Θαυμασίων Ακουσμάτων’’ παράδοξων φαινομένων -για να περιοριστούμε σ’ αυτή την αναφορά- διαβάζουμε: ‘’Περί Θετταλίαν μνημονεύουσιν όφεις ζωογονηθήναι τοσούτους ώστε, ει μη υπό των πελαργών ανηρούντο, εκχωρήσαι αν αυτούς. Διό δη και τιμώσι τους πελαργούς και κτείνειν ου νόμος. Και εάν τις κτείνει, ένοχος και αυτοίς γίνεται οίσπερ και ο ανδροφόνος’’.

Στη Θεσσαλία διηγούνται πως γεννήθηκαν τόσα πολλά φίδια, ώστε εάν δεν τα κατέστρεφαν οι πελαργοί, οι κάτοικοί της θα έφευγαν από τη χώρα. Γι’ αυτό, λοιπόν, τιμούν τους πελαργούς και δεν επιτρέπεται να τους σκοτώνουν. Εάν κάποιος σκοτώσει έναν πελαργό θεωρείται ένοχος όπως και ο δολοφόνος ενός ανθρώπου.

    Αργότερα, στις χριστιανικές και μουσουλμανικές χώρες και στην Κίνα αναπτύχθηκαν δοξασίες που απέδιδαν θετικές ιδιότητες στους πελαργούς  ευνοϊκές για τον άνθρωπο κι ακόμα,  στις δυτικές χώρες ότι φέρνουν τα παιδιά…

Εκτός από τους μύθους του Αισώπου (η αλεπού και ο πελαργός), γίνεται λόγος σ’ αυτούς και σε παροιμίες (η μάνα του θα ‘πρεπε να τον είχε πετάξει και να κράταγε τον πελαργό), η δε εικόνα τους παρασταίνεται σε γραμματόσημα χωρών, όπως η Ιαπωνία, η Πολωνία, η Αλβανία κ.ά.

Οι  ποιητές, τους υμνούν ως χαρακτηριστικούς αγγέλους της άνοιξης.  Αν αφήσουμε τις δοξασίες, θα δούμε ότι η θέση τους στο αγροτικό οικοσύστημα είναι σημαντική καθώς είναι ρυθμιστές του πληθυσμού πολλών οργανισμών, εντόμων, τρωκτικών. 

   Πέρα από τα χρόνια ευτυχίας, οι πελαργοί ζουν και χρόνια δυστυχίας. Απειλούνται από την κακοκαιρία, από τους κυνηγούς, τα παράσιτα, τα φυτοφάρμακα, την ηλεκτροπληξία, την αποξήρανση υγροτόπων, την αστικοποίηση και φυσικά από την μόλυνση και την κλιματική αλλαγή.

Πολλά προβλήματα προκαλούν τα πλαστικά όχι μόνο στη θαλάσσια ζωή αλλά και στα πουλιά στην ξηρά και ο πελαργός είναι ένα είδος που επηρεάζεται από αυτά. Με δεδομένο ότι ένα τόσο μεγάλο πουλί χρειάζεται μεγάλες ποσότητες τροφής, καταπίνει συχνά ό,τι βρεθεί μπροστά του και εκτός από έντομα, σκουλήκια, φίδια, σαύρες, καταπίνει και πλαστικά, τα οποία  βρίσκονται πολλά στις φωλιές του, γι’ αυτό κάθε χρόνο πεθαίνουν νεοσσοί και ενήλικες πελαργοί.

Οι ερευνητές και παρατηρητές των πελαργών κατέγραψαν ανατροπή και στις μεταναστευτικές συνήθειές τους, μιας και καταφεύγουν συχνά σε χωματερές για την τροφή τους και δεν φεύγουν για την Αφρική, αλλά περνάνε το χειμώνα σε πιο κοντινές περιοχές ή δεν μεταναστεύουν καθόλου σύμφωνα με κάποιες έρευνες. 

   Όσο κι αν ο άνθρωπος ευθύνεται για τις ανατροπές αυτές που κάνουν προβληματική την επιβίωση των αγαπημένων πελαργών, παραδόξως από την ευαισθησία και βοήθειά του θα μπορέσουν να προφυλαχθούν από τις επικίνδυνες παγίδες, γιατί το αξίζουν. 

Καλή άνοιξη !

*Η Αποστολία Πάνου γεννήθηκε στη Ροδιά Τυρνάβου. Μετά τις σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εργάστηκε ως φιλόλογος σε σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Από το 1992 ζει με την οικογένειά της στο Κιλκίς. Καρπός της διερεύνησης και μελέτης της ιστορίας της ιδιαίτερης πατρίδας της είναι το βιβλίο με τίτλο: Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας.

Δείτε όλες τις τελευταίες ειδήσεις στο tirnavospress.gr, ακολουθήστε μας στο Facebook, Instagram, Google News, YouTube και Twitter.  Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν: Αναφέρεται ως πηγή το tirnavospress.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά. – Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή – Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.

Το άρθρο Λόγια της άνοιξης εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Τραγουδοποιός, ποιητής, ευρηματικός οργανοπαίχτης, κοινωνικός και υπαρξιακός, μεταξύ δημοτικής και λαϊκής παράδοσης, ροκ και υπερρεαλισμού, συνέχειας και ασυνέχειας, τοπικός και οικουμενικός, με έργο-τομή στην ιστορία της μουσικής, αυθεντικός  λάτρης της φύσης, της τέχνης, της ζωής!

Ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου γεννήθηκε στις 26 Απριλίου του 1959 στον Τύρναβο. Κρατά ως σημαντικότερη ανάμνηση σήμερα το «άρωμα απ’ το βρεγμένο χώμα» και τα παραδοσιακά τραγούδια που τραγουδούσαν στα χωράφια οι γονείς του.

Από τις συνεντεύξεις του στον έντυπο, ηλεκτρονικό τύπο, ραδιοφωνικούς σταθμούς, μία στην τηλεόραση, και πολύ περισσότερο από τις συναυλίες του-ακριβές εμπειρίες για μας και το ετερόκλητο παθιασμένο και όλο πιο διευρυμένο κοινό του, γνωρίσαμε και αγαπήσαμε τον καλλιτέχνη και άνθρωπο, τον Θανάση!

‘’Έγραφα στίχο από μικρός. Μουσική έγραψα αργότερα γύρω στο 1980. Δεν έγινα ποτέ καλός οργανοπαίχτης, γιατί προσπαθούσα να βγάλω δικές μου μελωδίες. Βαριόμουνα θανάσιμα την εξάσκηση στο όργανο.’’

Η πρώτη του παρουσία στο χώρο γίνεται μέσα από το διαγωνισμό Μουσικοί Αγώνες Κέρκυρας που διοργάνωνε ο Μάνος Χατζιδάκις (κυκλοφόρησε ο δίσκος Κέρκυρα ’82). Ο Θανάσης συμμετείχε με το τραγούδι Η χελώνα -ένα «περίεργον λαϊκό» σύμφωνα με την παρατήρηση του Μάνου Χατζιδάκι- που ερμήνευσε ο Πάνος Τσαπάρας.

 Ήδη στα 1979-1980, φοιτητής στο τμήμα Μηχανολόγων του Πολυτεχνείου Θεσσαλονίκης, ’’μου ήρθε να στείλω στο Λοΐζο ένα γράμμα με στίχους μου, όπως στέλνουν σήμερα σε εμένα τα τραγούδια τους νέα παιδιά. Χωρίς να περιμένω  όμως κάτι το ιδιαίτερο. Είχα μια επαφή με τον Αχιλλέα Θεοφίλου που ήταν παραγωγός και φίλος του. Μου είχε πει ότι είχε ετοιμάσει 8-9 κομμάτια πάνω σε δικούς μου στίχους. Το ένα λέει ήταν ισάξιο με το «Όλα σε θυμίζουν». Δυστυχώς δεν πρόλαβε να τα φέρει στο φως.’’

Στο δίσκο Διαίρεση του Βασίλη Παπακωνσταντίνου (Δεκέμβρης 1984) ο  πασίγνωστος τώρα πια Μαύρος γάτος και ο Λεγεωνάριος είναι τα δύο τραγούδια, τους στίχους των οποίων υπογράφει ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου.

Οι προσωπικές του δουλειές ξεκινούν τον Απρίλιο του 1993 και στην ελληνική δισκογραφία συστήνεται με την Αγία Νοσταλγία σε παραγωγή Νίκου Παπάζογλου. Ακολουθούν 13 προσωπικοί δίσκοι, πάνω από 10 συμμετοχές, 2 δίσκοι από κοινού με τον Σωκράτη Μάλαμα, τραγούδι στην ταινία του Νίκου Γραμματικού ‘’Βασιλιάς’ ’και  πολλές πολλές  συναυλίες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό με εξαιρετικές συνεργασίες μουσικών, ερμηνευτών.  Και πολλή δουλειά στο στούντιό του-ναό της μουσικής, ‘’πλήρες εργαστήριο ηχογραφήσεων και ιχνογραφήσεων’’ με το όνομα Αχός, στο Μεγαλόβρυσο Αγιάς, σε υψόμετρο 650μ.

Με βάση τις επιρροές από τα διάφορα είδη της μουσικής, την ποιητική του, τη θεματολογία, τα εκφραστικά μέσα και εν τέλει το ύφος των τραγουδιών του, έχει χαρακτηριστεί ‘’συνδυαστικά πρωτότυπος’’ δημιουργός! ‘’Οι λέξεις φυλακίζουν’’ λέει ο ίδιος όταν τον ρωτούν σε ποιο είδος μουσικής κατατάσσει τον εαυτό του. Θεωρείται ο καλλιτέχνης με τις περισσότερες ίσως αναφορές σε ορεινές περιοχές και τις περισσότερες καταγεγραμμένες ντοπιολαλιές στο σύγχρονο τραγούδι. Η αγάπη του για τα δημοτικά τραγούδια, οφείλεται στην οικογενειακή παράδοση, με πηγές έμπνευσης την Κρανιά και το Λουτρό Ελασσόνας, ιδιαίτερες πατρίδες του πατέρα του και της μητέρας του αντίστοιχα. Στο έθιμο του Κλήδονα αναφέρεται το τραγούδι ‘’κάτω απ’ το μαξιλάρι’’ που υπάρχει και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. Γοητεύεται όμως και από παραδοσιακά τραγούδια και άλλων τόπων, όπως η ιταλική ύπαιθρος. 

  Στα τραγούδια του δεν υπάρχουν σύνορα, φτάνουν από τον Όλυμπο, το Γκουνταμάνι, την άκαρπη Μελούνα, το γεφύρι του Ξηριά, το θεσσαλικό κάμπο, την κοιλάδα των Τεμπών και τον Κίσσαβο μέχρι την κοιλάδα του Λιβάνου (‘’του Λιβάνου οι μαύροι κέδροι κι οι λειχήνες του Αραράτ’’), από τη Βάλια Κάλντα στο San Michele , στην Κάτω Ιταλία , στο Ασπρομόντε, για να περιοριστούμε σ’ αυτά. Και ο ίδιος σημειώνει πως «όσο πιο τοπικός- στην τέχνη- τόσο πιο παγκόσμιος,  με την έννοια ότι χρησιμοποιώντας στοιχεία της ζωής μου εκεί που ζω, εκπέμπω μιαν αυθεντικότητα, που είναι παγκόσμια σταθερά»  (‘’Οι ρίζες μου στον ουρανό, τα φύλλα στο κρεβάτι’’ γράφει  στο τραγούδι Σιμούν). 

Στα διαβάσματά του της παγκόσμιας  γραμματείας  και στην αγάπη του για τη ποίηση Λατινοαμερικανών ποιητών οφείλουμε σημαντικά τραγούδια, όπως- ενδεικτικά- το ‘’San Michele’’ , το ‘’άστρο θαμπό του πρωινού’’,  ‘’Ηλιόπετρα’’, ‘’Ραμόν’’! 

Χωρίς αμφιβολία, το έργο του Θανάση Παπακωνσταντίνου διακρίνεται από εσωτερικότητα. Η έκφραση αναμνήσεων, συναισθημάτων αποτυπώνονται σε πανέμορφα τραγούδια, όπως στο ‘’Απόψε το τραγούδι θάναι σαν προσευχή…απόψε το τραγούδι θα γίνει αγκαλιά που θα χωράει εσένα κι ας είσαι μακριά’’. Ή το ‘’Σκέψη μου ξημερωμένη, σαν τα ζάρια σκορπισμένη σ’ όλες τις γωνιές’’.

Η ποίησή του είναι γεμάτη  από εικόνες της φύσης, που ‘’φωτίζουν το παρελθόν ως απώλεια και μνήμη’’. Η φύση ξυπνά τον έρωτα και εμπνέει (‘’Μιλώ για σένα’’), κυριαρχεί στα τραγούδια του όχι ως σκηνικό αλλά ως βίωμα. ‘’ Ίσως προσπαθώ να φτιάξω μια μικρή κιβωτό εικόνων και λέξεων γι’ αυτό που χάνεται’’ λέει ο ίδιος, ανήσυχος για την καταστροφική τροχιά της περιβαλλοντικής κρίσης. 

Αναμφισβήτητα, είναι υπαρξιακός ποιητής. Στα τραγούδια του  ακούς για τα κοινά όνειρα, τους κρυφούς πόνους, τον έρωτα, την αγωνία του θανάτου που η τέχνη του τραγουδιού μπορεί και να πετύχει μια εξοικείωση ανακουφιστική, να γίνει αντίδοτο στον πόνο που προκαλεί. Από την άλλη είναι φανερές οι κοινωνικές ευαισθησίες του. Γνωρίζει την επικαιρότητα, την κίνηση και εξέλιξη της ιστορίας, τον απασχολεί η επαναστατική δράση προσωπικοτήτων της ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας (‘’Φορτίνο Σαμάνο’’), η τραγωδία των προσφύγων και μεταναστών. Στο τραγούδι ‘’Ο Χομαγιούν και ο Βακάρ’’, που ‘’γίνονται όχθες και κυλά της ανθρωπιάς ποτάμι’’, αναδεικνύει την αυτοθυσία αυτών των δύο Πακιστανών μεταναστών. Στηλιτεύει τις ανάλγητες εξουσίες, την αδικία και απληστία τους, την εκμετάλλευση των αδυνάτων (‘’ξύπνα να δεις τους άρχοντες πως γίνονται κουρέλια…’’)

‘’Αυτό που στεφανώνει την ανθρώπινη ύπαρξη είναι η θυσία’’ είχε πει μιλώντας για τον αλτρουισμό ως την κορυφαία στάση του ανθρώπου! Όσο για την ουτοπική ανθρώπινη κοινωνία, συμφωνεί με  έναν Αργεντίνο ποιητή που έλεγε ότι «η ουτοπία είναι όπως ο ορίζοντας. Προσπαθούμε να τον πλησιάσουμε, αλλά δεν τον φτάνουμε ποτέ. Και στο μεταξύ, τι έχουμε κάνει; Έχουμε προχωρήσει». Το ίδιο κάνει και η ουτοπία για όλους μας. Μπορεί να μην τη φτάνουμε ποτέ, αλλά μας παρακινεί να πάμε προς τα εκεί. Γιατί αν δεν έχεις στο μυαλό σου μια ουτοπία, δεν κάνεις τίποτα θα πει ο Παπακωνσταντίνου. Ίσως γι’ αυτό στις συναυλίες το κοινό του ταυτίζεται με τα τραγούδια του, εκφράζεται μ’ αυτά και νιώθει ότι ανήκει στον… κόσμο του Θανάση! 

Άκουσμα συναρπαστικό… ο ‘’Πεχλιβάνης’’, καλοκαίρι του 1998, το ακούμε από το Θανάση να το παίζει  σε οικογενειακή παρέα.  Γέλασε με τον τρόπο του, όταν  του είπα: κι αυτό μόνο να έγραφες πολύ θα ήταν! Στον χρόνο που κύλισε ευτυχίσαμε να απολαύσουμε πολλά ακόμη ωραιότατα τραγούδια του και, βέβαια, έπεται συνέχεια! 

Με στοιχεία από τις συνεντεύξεις του Θ.Π. (στο διαδίκτυο) κι από τη μελέτη του Λέοντος Α. Ναρ περί της ποιητικής βιογραφίας του Θανάση Παπακωνσταντίνου.

*Η Αποστολία Πάνου γεννήθηκε στη Ροδιά Τυρνάβου. Μετά τις σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εργάστηκε ως φιλόλογος σε σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Από το 1992 ζει με την οικογένειά της στο Κιλκίς. Καρπός της διερεύνησης και μελέτης της ιστορίας της ιδιαίτερης πατρίδας της είναι το βιβλίο με τίτλο: Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας.

Δείτε όλες τις τελευταίες ειδήσεις στο tirnavospress.gr, ακολουθήστε μας στο Facebook, Instagram, Google News, YouTube και Twitter.  Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν: Αναφέρεται ως πηγή το tirnavospress.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά. – Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή – Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.

Το άρθρο Θανάσης Παπακωνσταντίνου, ο γεννημένος στον Τύρναβο τραγουδοποιός εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

 “Μάκαιρα” δηλαδή ευτυχισμένη και ευλογημένη προσφωνεί τη Θεσσαλία ο Πίνδαρος ,  στον δέκατο Πυθιόνικο, ενώ ο Στράβων την αποκαλεί  “ευδαιμονεστάτη χώρα” δηλαδή πάρα πολύ πλούσια περιοχή. Μία από τις μεγαλύτερες σιτοπαραγωγικές περιοχές της ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου και ανοιχτή σε πολιτιστικές επιδράσεις του Νότου.

 Στο πλαίσιο της δυναστικής ολιγαρχίας γαιοκτητικού τύπου που αποτελούσε τον 6ο και 5ο π.Χ αι. τον βασικό κανόνα της πολιτικής και κοινωνικής ζωής των Θεσσαλών με τη βαθιά διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στους μεγαλογαιοκτήμονες και τη μεγάλη μάζα των φτωχών ανθρώπων, κατά τις  αρχαίες μαρτυρίες, τα κυρίαρχα αριστοκρατικά γένη, όπως οι Αλευάδες στη Λάρισα, οι Σκοπάδες στην Κραννώνα, οι Εχεκρατίδες (και μετέπειτα Δαοχίδες και Μενωνίδες) στη Φάρσαλο, καθώς και η οικογένεια των τυράννων των Φερών, διατηρούσαν στενές φιλικές σχέσεις με αριστοκράτες άλλων μεγάλων πόλεων, όπως της Αθήνας.

Στις πολυτελείς οικίες τους είχαν φιλοξενηθεί σημαντικές προσωπικότητες της εποχής, της πολιτικής, των τεχνών και των γραμμάτων. Συχνά μετείχαν σε μεγάλους αθλητικούς αγώνες, ενώ σημαντικά είναι και τα αναθήματα Θεσσαλών σε ιερά, όπως αυτό στους Δελφούς. 

  Άλλωστε,  όσον αφορά στον αθλητικό στίβο, οι νέοι Θεσσαλοί ασκούνταν στα αθλήματα, συμμετείχαν   στους αγώνες και σημείωναν σημαντικές επιδόσεις.

Στη Λάρισα, στις Φερές, στη Φάρσαλο, στη Φάλαννα, στις Παγασές, στην Τρίκκη, στην   Ολοοσσόνα κ.α. υπήρχαν γυμναστικοί χώροι, όπου αθλούνταν οι νέοι υπό την εποπτεία των γυμνασιαρχών.

Η άρτια προετοιμασία τους έκανε ικανούς να συμμετάσχουν στους πανελλήνιους Ολυμπιακούς αγώνες που διεξάγονταν στην Ολυμπία, το πανελλήνιο κέντρο  συνάντησης όλων των Ελλήνων με αυστηρό έλεγχο της ελληνικής καταγωγής των συμμετεχόντων αθλητών, καθώς  μόνο οι γεννημένοι ελεύθεροι Έλληνες από ελεύθερους γονείς μπορούσαν να συμμετάσχουν στους αγώνες.

  Τα Ολύμπια τελούνταν με την πάροδο τεσσάρων χρόνων. Οι αθλητές έπρεπε με όρκο να βεβαιώσουν, σύμφωνα με τον Παυσανία, ότι συμπλήρωσαν δεκάμηνη άσκηση και περίπου ένα μήνα πριν την έναρξη, προσέρχονταν στους ειδικούς χώρους για εντατική άσκηση και τον απαραίτητο έλεγχο συνοδευόμενοι από τους γυμναστές τους και οι νέοι αθλητές από τους πατέρες και αδελφούς τους. 

  Μετά τη νίκη τους στους Ολυμπιακούς αγώνες οι αθλητές αναγορεύονται, πλέον,  ολυμπιονίκες από τον κήρυκα, που αναφωνεί το όνομά τους , το πατρώνυμο και το όνομα της πόλεως από την οποία κατάγονται.

Στον θρίαμβο του αθλητή μετέχει η ιδιαίτερη πατρίδα του καθώς η νίκη του αντανακλά σε εκείνη, που επιφυλάσσει υποδοχή και τιμές λαμπρές (ιδιαίτερα μετά τους Περσικούς πολέμους). Οι Ολυμπιακοί αγώνες κράτησαν 1168 χρόνια από την ίδρυσή τους το 776 π.Χ ως το 393 μ.Χ οπότε καταργήθηκαν με διάταγμα του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Θεοδόσιο. Στο διάστημα αυτό πραγματοποιήθηκαν 293  ολυμπιάδες. 

  Στους Ολυμπιακούς αγώνες της αρχαιότητας υπήρξαν αρκετοί Θεσσαλοί αθλητές που στέφθηκαν Ολυμπιονίκες:

Κραυξίδας ή Κραξίλας (με τον κέλη του-ίππο ιππασίας) από την Κραννώνα της Πελασγιώτιδας, το 648 π.Χ. την 33η Ολυμπιάδα, Ο Φαίδρος ο Φαρσάλιος, αθλητής από τη Φάρσαλο της Θεσσαλίας, ο οποίος στέφθηκε ολυμπιονίκης στο αγώνισμα του σταδίου στους 56ους (556 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες.

Ο Μένανδρος ο Θεσσαλός ή Εύανδρος, στέφθηκε ολυμπιονίκης στο αγώνισμα του σταδίου κατά τους 64ους (524 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες. Ο Φρικίας ο Πελινναίος ήταν ολυμπιονίκης με καταγωγή από την Πέλιννα της Θεσσαλίας, ο οποίος στέφθηκε δύο φορές νικητής στο αγώνισμα του οπλιτόδρομου κατά τους 68ους (508 π.Χ.) και 69ους (504 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες.

Ο Ιπποκλέας ο Πελινναίος ή Ιπποκλέας ο Θεσσαλός (γιος του Φρικία) ήταν ολυμπιονίκης με καταγωγή από την Πέλιννα της Θεσσαλίας, ο οποίος στέφθηκε 2 φορές νικητής σε αγωνίσματα δρόμου – πιθανώς στον δίαυλο ή/και τον οπλίτη δρόμου- κατά τους 72ους (492 μ.Χ.) και 73ους (488 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες.

 Ο Αγίας ο Φαρσάλιος (γιος του Ακνονίου) στέφθηκε νικητής στο άθλημα του παγκράτιου στους 74ους (484 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες. Ο Εχεκρατίδας ο Θεσσαλός ήταν ολυμπιονίκης με καταγωγή από την Θεσσαλία, πιθανώς την Λάρισα, ο οποίος στέφθηκε νικητής στο ιππικό αγώνισμα του κέλη κατά τους 79ους (464 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες.

Ο Λύκος από τη Λάρισα στο στάδιο και οπλίτη δρόμο, το 452π.Χ. την 82η Ολυμπιάδα, ο Πολυδάμας από τη  Σκοτούσσα της Πελασγιώτιδας στο παγκράτιο, το 408 π.Χ.  την 93η Ολυμπιάδα. 

 Ο Κρο(α)κίνας ο Λαρισαίος ή Κροκίνας ο Θεσσαλός ή Κρουκίνας στέφθηκε νικητής στο αγώνισμα του σταδίου κατά τους 94ους (404 π.Χ.) αγώνες, και στο αγώνισμα του διαύλου στους 96ους (396 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες.

Ο Φιλόμηλος ο Φαρσάλιος ήταν ολυμπιονίκης με καταγωγή από τη Φάρσαλο της Θεσσαλίας ο οποίος στέφθηκε νικητής στο αγώνισμα δρόμου του σταδίου κατά τους 124ους (284 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες. Ο Καρτερός ο Θεσσαλός (3ος αι. π.Χ.) στέφθηκε νικητής στο αγώνισμα του τέθριππου στους 128ους (268 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες.

Ο Σκόπας από την Κραννώνα της Πελασγιώτιδας με το τέθριππό του τον 4ο αι.π.Χ.  Ο Ιπποκράτης ο Θεσσαλός στέφθηκε νικητής στο ιππικό αγώνισμα του κέλη πώλων στους 131ους (256 π.Χ.) ολυμπιακούς αγώνες.  Ο Δημόστρατος από τη Λάρισα στο στάδιο, το 84 π.Χ.την 174η Ολυμπιάδα.

Η αθλητική ποίηση  ήκμασε τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ. με τους σημαντικούς εκπροσώπους της Σιμωνίδη, Βακχυλίδη και Πίνδαρο.

Με παιάνες, επιγράμματα, επινίκους και ωδές υμνούν την αθλητική αρετή, τον ηρωισμό, το νεανικό σφρίγος  και την ομορφιά των ευγενών συνήθως, των δυνατών, όπως ήταν μεταξύ άλλων και οι Αλευάδες της Θεσσαλίας.

Την αίγλη των Ολυμπιακών αγώνων στον αρχαίο κόσμο αποδίδουν οι στίχοι του Πινδάρου: ‘’…όπως τη μέρα δεν υπάρχει στον ουρανό άστρο θερμότερο και φωτεινότερο από τον ήλιο, έτσι δεν υπάρχει και αγώνας ανώτερος από τους ολυμπιακούς’’.

Πηγές: 

Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμος 32, 1997

file:///C:/Users/User/Desktop/thessaliki-hora.pdf

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Β’

*Η Αποστολία Πάνου γεννήθηκε στη Ροδιά Τυρνάβου. Μετά τις σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εργάστηκε ως φιλόλογος σε σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Από το 1992 ζει με την οικογένειά της στο Κιλκίς. Καρπός της διερεύνησης και μελέτης της ιστορίας της ιδιαίτερης πατρίδας της είναι το βιβλίο με τίτλο: Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας.

Δείτε όλες τις τελευταίες ειδήσεις στο tirnavospress.gr, ακολουθήστε μας στο Facebook, Instagram, Google News, YouTube και Twitter.  Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν: Αναφέρεται ως πηγή το tirnavospress.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά. – Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή – Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.

Το άρθρο Θεσσαλοί Ολυμπιονίκες κατά την Αρχαιότητα εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

«Είμαι συνηθισμένη στο κρύο κλίμα και την ησυχία του βουνού το καλοκαίρι. Δεν διάλεξα αυτήν τη ζωή, αλλά και αν μπορούσα να διαλέξω, και πάλι αυτή θα διάλεγα» λέει η κ. Ελένη που τα τελευταία 53 χρόνια και ο σύζυγός της Νάσος εκτρέφουν τα ζώα τους σε μία περιοχή ανάμεσα στα «καλοκαιρινά» βοσκοτόπια και τις απομονωμένες ορεινές περιοχές της βορειοδυτικής Ελλάδας και το σπίτι που περνούν τον χειμώνα, στoν κάμπο.
Ανήκουν στους παλαιότερους κτηνοτρόφους που συμμετέχουν στο ετήσιο ταξίδι, το «διάβα», στο ορεινό Εθνικό Πάρκο της Πίνδου κοντά στα σύνορα με την Αλβανία. (Από το αφιέρωμα της Deutsche Welle στους τελευταίους νομάδες κτηνοτρόφους της Ελλάδας 2021).

Χωρίς αμφιβολία, οι μετακινούμενοι κτηνοτρόφοι είναι φορείς γνώσεων και πρακτικών που σχετίζονται με τη βέλτιστη αξιοποίηση των διαθέσιμων φυσικών πόρων (λιβάδια, υδάτινες πηγές κ.ά.) και των κλιματικών δεδομένων και από την άλλη με την παραγωγή ποιοτικών αγροδιατροφικών προϊόντων.

Η «μετακινούμενη κτηνοτροφία» αποτελεί μια άυλη πολιτιστική κληρονομιά των προγόνων μας προς την ανθρωπότητα (περιλαμβάνεται πλέον στον αντίστοιχο κατάλογο της UNESKO) με συμβολή στον πολιτισμό, την οικονομία, το περιβάλλον και την παράδοση. Στην εποχή μας περιβαλλοντικοί φορείς δραστηριοποιούνται και επιδιώκονται συνεργασίες διεθνείς για την ανάδειξη της δυναμικής της μετακινούμενης κτηνοτροφίας.

   Εξάλλου, το ερευνητικό ενδιαφέρον από ειδικούς επιστήμονες για τους νομάδες και τις μετακινήσεις τους – τις διαδρομές που ακολουθούσαν από τα χειμαδιά στα βουνά και γενικά για τον ποιμενικό βίο, δεν έχει σταματήσει.

Για τη συλλογή στοιχείων στο πλαίσιο προγράμματος σχετικού με την ευρωπαϊκή κληρονομιά της αιγοπροβατοτροφίας και του ποιμενικού βίου, ερευνητές παραβρέθηκαν το 2011 στο αντάμωμα της Αδελφότητας Σαρακατσαναίων Ηπείρου, στο Γυφτόκαμπο Ζαγορίου.

Οι Σαρακατσαναίοι προτάθηκαν από τον Γάλλο ερευνητή Eduard de Labrie ως εκφραστές της νομαδικής κτηνοτροφίας στην Ευρώπη. 

Ο Γάλλος ερευνητής είχε  αναλάβει την οργάνωση των θεμάτων σχετικών με τη γεωργία και την κτηνοτροφία στο κατασκευαζόμενο Μουσείο Ευρωπαϊκού και Μεσογειακού Πολιτισμού στη Μασσαλία της Γαλλίας. Στο Μουσείο αυτό από τις 7 Ιουνίου 2013 και για τρία χρόνια υπήρχε η δυνατότητα να αναδειχθεί η πολιτισμική ταυτότητα των Σαρακατσάνων, με όχημα ένα «κονάκι», μια παραδοσιακή καλύβα των νομάδων κτηνοτρόφων.

’’Ο πολιτισμός των Σαρακατσάνων ανήκει αναμφισβήτητα στον πολιτιστικό χώρο της ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου και ακόμη πιο συγκεκριμένα της νοτιοανατολικής Ευρώπης.”

Τεχνικές και τεχνολογία, ιδέες που διέπουν την οικογενειακή ζωή, σύστημα κοινωνικοοικονομικής οργάνωσης, μαγεία, κοσμολογία, ανθρωπολογία και τέλος θρησκεία είναι βαθιά ποτισμένα από τον ιδεολογικό κόσμο που γεννήθηκε σ’ αυτή την περιοχή πριν από πολλούς αιώνες.

‘’Ο χαρακτηρισμός του σαρακατσάνικου πολιτισμού ως νοτιοευρωπαϊκού δεν διαψεύδεται από κανένα από τα στοιχεία του’’ γράφει ο κοινωνιολόγος Γ.Β. Καββαδίας στο έργο του ‘’Σαρακατσάνοι’’. 

  ‘’Στράτα, βουνά, χειμαδιά’’. Βασικά γνωρίσματα της διαβίωσής τους είναι η κτηνοτροφία μικρών ζώων, προβάτων, γιδιών. Επειδή τα ζώα αυτά δεν αντέχουν ούτε τις υψηλές θερμοκρασίες ούτε την υγρασία και το χιόνι, είναι υποχρεωμένοι σε εποχιακές μετακινήσεις. «Τσελιγκάδες, τσοπάνοι, προβαταραίοι, χωρίς δική τους γη και μόνιμη κατοικία, περπατάρηδες και κόσμος από λόγγα, αυτοί είναι οι Σαρακατσάνοι.

Οι μετακινήσεις τους διαρκούσαν 8-10 ημέρες και γίνονταν μέσα από τις “βλαχόστρατες”. Όσον αφορά τις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούσαν για τις κτηνοτροφικές εργασίες και την οικοσκευή τους, αυτές ήταν το ξύλο, το μαλλί και τα δέρματα, υλικά απλά και ανθεκτικά για τις μετακινήσεις τους.

 Απαραίτητες εγκαταστάσεις ήταν για το χειμώνα οι καλύβες και τα μαντριά, τα οποία αντικαθιστούνταν το καλοκαίρι από πρόχειρα φτιαγμένους φράχτες με στιβαγμένα αγκαθωτά κλαριά, αρκετά για να μη σκορπίζονται τη νύχτα τα ζώα.

Και, φυσικά, τα κονάκια (konak, τούρκικη λέξη), το κατοικιό… ‘’Οι Σαρακατσαναίοι ήταν περήφανοι για τα κονάκια τους. Ήθελαν να είναι όμορφα, να έχουν ωραίο σχήμα, ώστε να τα θαυμάζουν όλοι.’’

Ο Αλέξανδρος Παρλάντζας με τον όμορφο ποιητικό του λόγο ζωντανεύει το στήσιμο και την ‘’ψυχή’’ του κονακιού…

Κονάκια όταν έστηναν οι Σαρακατσαναίοι

οι γέροντες ορμήνευαν και δούλευαν οι νέοι.

Τσέλιγκας αποφάσιζε κονάκια που θα στήσει

διάλεγε καλυβότοπο νάναι κοντά σε βρύση.

Για το χειμώνα φτιάνανε κονάκια σε προσήλιο

για να χουνε απόγονο και ζεστασιά τον ήλιο.

Και όταν βγαίναν στα βουνά να ξεκαλοκαιριάσουν

τήραγαν τα κονάκια τους σε ράχη να τα φκιάσουν.

Να είναι ράχη αγναντερή να βλέπουν τα κοπάδια

και στην δροσιά να κάθονται τη μέρα και τα βράδια.

Μέσα σε λόγγους πήγαιναν Μπιχτάρια να διαλέξουν

Να είναι ίσια κ χοντρά στις μπόρες να αντέξουν.

Φυντάνια λούρα έκοβαν γύρω να τα χαρτώσουν

τα πιο γερά τα διάλεγαν τη βρίζα για να ζώσουν.

Άλλοι μπιχτάρια έμπηγαν και άλλοι τα χαρτώναν

ούτε που καταλάβαινες για πότε το τελειώναν.

Οι γυναίκες χώμα έβγαζαν για να το παλαμίσουν

με πάντες που χαν υφαντές να τα μορφοστολίσουν.

Τη βάτρα πλακοστρώνανε στην μέση απ’ το κονάκι

με πυρομάχο ζηλευτό που σούμενε μεράκι.

Έτσι οι πατεράδες μας στήνανε τα κονάκια

την τέχνη μας την μάθαιναν από μικρά παιδάκια.

Τώρα καλυβομάστορες λίγοι έχουμε μείνει

σαν όνειρο μας φαίνεται η εποχή εκείνη.

Η κεντρική φωτογραφία έχει θέμα: Στη θαλπωρή της καλύβας, Γ.Β.Καββαδία  ‘’Σαρακατσάνοι’’  

Πηγές

Γ. Β. Καββαδίας, Σαρακατσάνοι, μια ελληνική ποιμενική κοινωνία, εκδ. Μπρατζιώτη

Νίκος Κατσαρός, «Οι αρχαιοελληνικές Ρίζες του Σαρακατσιάνικου Λόγου», εκδ. Σιδέρη Ι.

Αποστολία Πάνου, Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας

πηγή

πηγή

Το άρθρο Το παραδοσιακό σαρακατσάνικο κονάκι εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Άρθρο της Αποστολίας Πάνου

Ανάμεσα στις πηγές που συμβάλλουν στην  ανασύνθεση μιας ιστορικής περιόδου, αναφέρονται και οι ημερολογιακές καταγραφές προσωπικών βιωμάτων καθώς και κρίσεων, παρατηρήσεων στα καθημερινά γεγονότα.

Από τις ημερολογιακές σελίδες ενός εφήβου, του Εσδρά Μωυσή, διαβάζουμε για τα γεγονότα στη Λάρισα λίγο πριν την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, τη μέρα της έναρξης, την 28η Οκτωβρίου 1940 και για τις εξελίξεις μέχρι τις αρχές του 1941.

Ο Εσδράς Μωυσής* μιλώντας σε σχετική ομιλία για την ‘’καθημερινή ζωή και προβλήματα’’ στον πόλεμο, μας μεταφέρει και μοιράζεται τις αναμνήσεις του για ό,τι έζησε στον πόλεμο του ’40 και είχε ως έφηβος καταγράψει στο ημερολόγιό του: «Ο πόλεμος με βρήκε μαθητή της τελευταίας τάξης του 1ου και μοναδικού τότε εξατάξιου Γυμνασίου Αρρένων, στην ηλικία των 17 χρονών.

’Ηδη τον Απρίλη του 1939 είχε εμφανιστεί στην πόλη μας ένας μικρός στόλος από πολυτελείς μαύρες λιμουζίνες, παράξενοι άνθρωποι με στρατιωτικά, άλλοι με πολιτικά, πρόσωπα άγνωστα, που διέγειραν το ενδιαφέρον και την περιέργεια στους Λαρισαίους.

Δεν άργησε να μαθευτεί ότι επρόκειτο για το βασιλιά της Αλβανίας Αχμέτ Ζώγου και τη συνοδεία του, τη βασιλική οικογένεια, και τους αξιωματούχους, ανώτατους στρατιωτικούς.

Τι είχε γίνει; Μετά την απόβαση και κατάληψη της Αλβανίας από την Ιταλία, ο Αλβανός βασιλιάς είχε ζητήσει πολιτικό άσυλο από την Ελλάδα, που του δόθηκε και έτσι κατέληξε στη Λάρισα για ασφάλεια, μακριά κάπως από τα ελληνο-αλβανικά σύνορα…

Από το γεγονός αυτό συνειδητοποιήθηκε ότι στα βόρεια σύνορά μας είχαμε πια νέους γείτονες, τους Ιταλούς και το εκστρατευτικό τους σώμα, κάτι που μας γεννούσε περίεργα, ανησυχητικά συναισθήματα.

Οι Ιταλοί, ενταγμένοι στο φασιστικό Άξονα είχαν αρχίσει να παρενοχλούν την Ελλάδα και στις 15 Αυγούστου 1940 το γεγονός του τορπιλισμού του καταδρομικού μας ‘’Έλλη’’ στο λιμάνι της Τήνου αμαύρωσε τη λαμπρότητα της μέρας, εξόργισε τους Έλληνες και επέτεινε την ανησυχία των πολιτών.

 Και φτάνουμε στο πρωί της μέρας εκείνης, της 28ης Οκτωβρίου, που ανύποπτοι και απληροφόρητοι για τα γεγονότα της νύχτας, πήγαμε, όπως κάθε μέρα, στο σχολείο. Στον ιστό, στη στέγη του σχολείου αντικρύσαμε ξαφνιασμένοι να κυματίζει η Σημαία μας, που υψωνόταν συνήθως στις εθνικές γιορτές και σε εξαιρετικά σημαντικά γεγονότα.

Το μεγάλο γεγονός της κήρυξης του πολέμου μας το ανακοίνωσε στην πρωινή προσευχή πολύ συγκινημένος και με εμπνευσμένα λόγια πατριωτισμού ο γυμνασιάρχης μας κ. Δημήτριος Γιαννουκάκος.

Μας είπε ότι τα μαθήματα αναστέλλονται μέχρι νεωτέρας διαταγής, και πηγαίνοντας στα σπίτια μας να μεταφέρουμε στους δικούς μας τον ενθουσιασμό και τη βεβαιότητα της νίκης και να βοηθήσουμε στην πολεμική προσπάθεια του Έθνους με τις δυνατότητες που είχαμε ο καθένας μας και στους τομείς που θα μπορούσαμε, σαν παιδιά, να το κάνουμε.

Μετά τον ενθουσιασμό, τις ζητωκραυγές, την χαρά μας για την απαλλαγή από τα…μαθήματα, αλλάξαμε γνώμη πολύ γρήγορα για τον πόλεμο, καθώς και στη συνέχεια των γεγονότων ζήσαμε τους βοβμαρδισμούς, την Κατοχή, την πείνα, τις εκτελέσεις, τους διωγμούς, τους διάφορους περιορισμούς, την καταστροφή, τα στρατόπεδα, τον θάνατο, την εκμηδένιση τέλος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας…

 Σε ένα δικηγορικό γραφείο, όπου εργαζόμουν από την αρχή των γυμνασιακών μου χρόνων, επί έξι συνεχή χρόνια, στις ελεύθερες εκτός σχολείου ώρες, για να βγάζω τα έξοδα για τις εγγραφές μου από τάξη σε τάξη, τα δίδακτρα και τα σχολικά βιβλία που τότε όλα τα πληρώναμε (η δωρεάν παιδεία ήταν άγνωστη) εκεί, κατεχόμενος από την κλίση να καταγράφω κάθε τι που νομίζω ενδιαφέρον, μου γεννήθηκε η ιδέα να κρατήσω από την πρώτη ημέρα του πολέμου ένα ημερολόγιο για τα περιστατικά και τα συμβαίνοντα στη Λάρισα, μέρα προς μέρα.

Αρχικά με τη σκέψη να καταγράφω τους συναγερμούς που σήμαιναν οι σειρήνες, τον χρόνο ακριβώς που διαρκούσαν, τις επιδρομές των ιταλικών αεροπλάνων, τα καταφύγια, στα οποία καταφεύγαμε, τους βομβαρδισμούς και τα αποτελέσματά τους, θύματα, νεκρούς, τραυματίες, καταστροφές, ειδήσεις από το μέτωπο και από τις μάχες και όλα αυτά, όπως τα έβλεπαν τα μάτια και η ψυχή ενός έφηβου. Από το πολυσέλιδο εκείνο ημερολόγιο, δυστυχώς εξ αιτίας της Κατοχής, των διωγμών και των συνεχών περιπλανήσεών μου στα βουνά και την ύπαιθρο δεν διασώθηκαν παρά μόνο λίγες σελίδες.»

*Ο Εσδράς Μωυσής συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση οργανωμένος πρώτα στην ΕΠΟΝ Λάρισας και στα 1943-44 στον Κίσσαβο. Διετέλεσε πρόεδρος της ισραηλιτικής κοινότητας Λαρίσης (1970-1984), συνέγραψε ιστορικά βιβλία.

[quads id=5]

Το άρθρο Αναμνήσεις ενός έφηβου από τις μέρες πολέμου του 1940 εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

 Άρθρο της Αποστολίας Πάνου

 Η δημιουργικότητα, το γούστο, η αισθητική απόλαυση, αναμφίβολα αποτελούν στοιχεία της ανθρώπινης φύσης, τα δε δημιουργήματα αποκαλύπτουν τον κόσμο μας, τον πνευματικό, τον ψυχικό και τον υλικό. 

Κι αν η τέχνη δεν είναι πρωταρχική βιολογική μας ανάγκη, ωστόσο, η διαρκής σύνδεσή της  με την ανθρώπινη παρουσία διαχρονικά, την καθιστά αναγκαία δραστηριότητα του ανθρώπου, συνεκτικό στοιχείο της κοινότητας και γνώρισμα της ταυτότητάς της.

Πεδίο έκφρασης λοιπόν, κοινωνικότητας, λύτρωσης και επιβεβαίωσης της συλλογικής τους ταυτότητας αποτελούν και οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες των Σαρακατσάνων.

Αυτής της ελληνικής πληθυσμιακής ομάδας με τη μακραίωνη ιστορία και την πολυσυζητημένη ελληνικότητά της, όπως μαρτυρούν η γλωσσική ενότητα και τα λαογραφικά της στοιχεία , τα οποία, εκτός άλλων ερευνητών Ελλήνων και ξένων, μελέτησε συστηματικά και επί μακρόν η εμπνευσμένη και ακούραστη λαογράφος Αγγελική Χατζημιχάλη. 

  Εξάλλου, όπως διαπιστώνει από τις δικές του ενδελεχείς μελέτες στο σαρακατσάνικο βίο και τρόπο, ο κοινωνιολόγος Γεώργιος Β. Καββαδίας, οι Σαρακατσάνοι  στο πλαίσιο της απομονωμένης κοινωνίας τους και με οδηγό την παράδοση και την αυστηρή τήρησή της δημιουργούν και βιώνουν με συλλογικό κατά βάση τρόπο τα καλλιτεχνικά τους έργα.

Η ξυλογλυπτική ήταν ανδρική απασχόληση, τα δε χαραγμένα μοτίβα πάνω στα διάφορα αντικείμενα είναι γεωμετρικά, μικρές μορφές ανθρώπων ή ζώων και φυτικά θέματα.

Έφτιαχναν υπέροχα ξυλόγλυπτα, ενώ το κέντημα και η δημιουργία υφαντών ήταν γυναικεία απασχόληση. Οι Σαρακατσαναίοι δε φόρεσαν ποτέ άλλο ξενικό ύφασμα παρά μονάχα υφάσματα δικής τους κατασκευής. Η γυναίκα έφτιαχνε μόνη της τις αντρικές και γυναικείες φορεσιές.

Μετά τον κούρο, το ξάσιμο του μαλλιού, το γνέσιμο, η ύφανση και το ράψιμο ήταν δική της δουλειά. Η χαρακτηριστική σοβαρότητα των σκούρων χρωμάτων στις φορεσιές, τα υπέροχα χρώματα και σχέδια στις «παναούλες», τις μικρές ποδιές από χοντρό μάλλινο ύφασμα, ο ολοκέντητος κόκκινος φλάμπουρας του γάμου με θέματα αυστηρής συμμετρίας ανάμεσα και γύρω από τις τέσσερις γωνίες του σταυρού, αποτελούν στοιχεία της σαρακατσάνικης τέχνης.

  Με τα παραμύθια και τις διηγήσεις στα τραπέζια και τις μεγάλες γιορτές, οι γεροντότεροι αφηγούνταν στις νέες γενιές ιστορίες που επαινούσαν το φέρσιμο των παλιότερων σε διάφορες περιστάσεις, για να αποτελέσουν πρότυπο συμπεριφοράς, κατά πως αξιώνει η παράδοση.

Έτσι, επιδιωκόταν ένα είδος κοινωνικού ελέγχου. Ακόμα, τα έργα μουσικής (τραγούδια, παίξιμο μουσικών οργάνων-ποικιλίες της φλογέρας π.χ. η τζαμάρα), ποίησης (τραγουδισμένοι στίχοι), χορού (με συνοδεία τραγουδιού), αναμφίβολα διασκέδαζαν, διασκόρπιζαν δηλαδή τις έγνοιες και τα προβλήματα ή άλλα ανακούφιζαν και ελευθέρωναν από τον ανθρώπινο πόνο, όπως λένε τα παρακάτω στιχάκια: ’’Τα τραγούδια είναι λόγια που τα λεν οι λυπημένοι. Θέλουν να σβήσουν τον καημό αλλ’ ο καημός δε βγαίνει’’. 

  Τις εκδηλώσεις τους τις καλλιτεχνικές επιθυμούν οι Σαρακατσάνοι να τις χαρακτηρίζει η τεχνική τελειότητα, η ομορφιά και η ‘’επιτρεπόμενη’’ συναισθηματική φόρτιση και συγκίνηση, όπως δείχνει το ακόλουθο τραγούδι που τραγουδιέται από όσους παραβρίσκονται κατά τον αποχωρισμό της νύφης από την πατρική καλύβα.

Υποτίθεται ότι είναι διάλογος μητέρας και κόρης: 

-Μήλο μου κατακόκκινο και πού θα μείνεις βράδυ;

-Εσύ για μένα δεν πονάς και με ρωτάς πού μένω;

-Εγώ για σένα χάνομαι κι αν δε σε δω, πεθαίνω.

-Πάρε την άκρη του γιαλού, την άκρη του πελάγου…

 κι όπου εύρεις τρία στρώματα, τρία καλά κρεββάτια

 στο να κοιμάται η μάνα μου, στο άλλο η αδελφή μου, 

 στο άλλο το καλύτερο κοιμάμαι μοναχή μου.

  ‘’Θλίψη αποχωρισμού, αιδώς (ντροπή-συστολή) μπροστά στη νύχτα του γάμου, επιτρεπόμενα αισθήματα, συνδυάζονται στην ποιητική μορφή τους, που είναι ωραιότατη και μαρτυρεί την ευαισθησία των Σαρακατσάνων’’ (Αγγελική Χατζημιχάλη).

Βασικές πηγές  

Γ.Β. Καββαδίας, Σαρακατσάνοι, μια ελληνική πομενική κοινωνία, Αθήνα 1991, Εκδόσεις Λούση Μπρατζιώτη.

Αγγελική Χατζημιχάλη, Σαρακατσάνοι, εκδόσεις Ίδρυμα Αγγελικής Χατζημιχάλη.

Το άρθρο Η καλλιτεχνία στη σαρακατσάνικη παράδοση εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Οι Κένταυροι είναι πιθανώς παράσταση των αρχαιοτάτων κατοίκων της ιπποτρόφου Θεσσαλίας, στο Πήλιο όρος, στην κορυφή του οποίου κατοικούσε ο σοφός Κένταυρος Χείρων. Αυτούς ‘’… οι λοιποί το πρώτον ιδόντες εφφίπους, εφαντάσθησαν ως κράμα ανθρώπου και ίππου’’. (Λεξικό Ελληνογαλλικό και Γαλλοελληνικό-τόμος Β’).

Η απέραντη εύφορη θεσσαλική πεδιάδα, ιδανική για να ζήσουν και να αναπτυχθούν αγέλες ίππων, έκανε μεγάλη την  ισχύ των ιππέων τους και τους Θεσσαλούς επικυρίαρχους των πρότερων κατοίκων της θεσσαλικής γης, Αινιάνων και Περραιβών, που πολεμούσαν κυρίως ως ελαφροί πεζοί.

Ο Όμηρος στην Ιλιάδα αποκαλεί την Τρίκκη (Τρίκαλα) ως αλογοθροφούσα, λόγω του μεγάλου αριθμού αλόγων. Η σπουδαιότητα του ίππου ως πολεμικού μέσου φαίνεται στα ποιήματα του Ομήρου που ονομάζει τους ίππους του Άρη: Πανικό και Φόβο,  αλλά και στο έργο του Ησιόδου που τον επιβεβαιώνει.

Στις αρχές του 7ου αι. π.Χ πλέον, στους αρχαϊκούς λεγόμενους χρόνους, δημιουργούνται αυτόνομες διοικητικές ενότητες, οι οποίες θα αποτελέσουν τις έδρες των αριστοκρατικών οικογενειών που κατείχαν μεγάλες εκτάσεις γης και στρατιωτικές δυνάμεις οργανωμένες με βάση το περίφημο θεσσαλικό ιππικό. 

Στις πεδινές της εκτάσεις απέκτησαν ταχύτητα, αντοχή και κατάλληλη εκπαίδευση, ώστε να γίνει το θεσσαλικό ιππικό υπολογίσιμη δύναμη – διέθεταν και ιπποτοξότες, πριν ακόμα από τους Περσικούς πολέμους και  οι Θεσσαλοί ιππείς έγιναν περιζήτητοι μισθοφόροι. 

Με το χαοτικό τρόπο μάχης να κυριαρχεί στη Γεωμετρική περίοδο, το ιππικό μεσουρανούσε. Ο πόλεμος είχε τη μορφή επιδρομών και οι ιππείς ήταν πολύτιμοι στο να τρομοκρατούν του ανοργάνωτους πλέον πεζούς. Ήταν επίσης επιδέξιοι στην αρπαγή κοπαδιών εκμεταλλευόμενοι στο έπακρο την ευκινησία τους.

Ο μύθος των Διοσκούρων που θεωρούνται προστάτες των ιππέων έχει σίγουρα σχέση με τη σημασία που αποδίδετο στο ιππικό. (Στέφανος Σκαρμίτζος, Αρχαίο ελληνικό ιππικό, 1000-350 π.Χ.)

Να αναφέρουμε ότι οι Θεσσαλοί είναι οι πρώτοι απ’ όλους τους Έλληνες που συγκροτούν σώµατα Ιππικού. Γενικά το Ελληνικό Ιππικό διαιρείται σε βαρύ και ελαφρό. Στο βαρύ οι ιππείς έχουν πανοπλία και οι ίπποι είναι θωρακισµένοι.

Στο ελαφρό ιππικό οι άνδρες απλώς φέρουν τόξο. Καλύτερο ιππικό στην Ελλάδα θεωρούνταν αυτό των Θεσσαλών, το οποίο ήταν και το µόνο που δεν µαχόταν εν τετραγώνω τάξει”, αλλά κατά ίλες που σχηµάτιζαν τελικά ρόµβο, στις γωνίες του οποίου τοποθετούνταν οι πιο ανδρείοι Ιππείς.

Το Θεσσαλικό Ιππικό ήταν αυτό που χρησιµοποίησε ο Επαµεινώνδας, για να εφαρµόσει τις καινούργιες και τολµηρές στρατηγικές θεωρίες του. (ιστορία του ελληνικού ιππικού και τεθωρακισμένων -μερος α’).

Συνέβαλε με τη συμμετοχή του σε νικηφόρες μάχες και μεταξύ των ελληνικών πόλεων. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση που το ιππικό έκρινε την μάχη στη αρχαϊκή περίοδο ήταν ο πόλεμος μεταξύ Ερέτριας και Χαλκίδας (μέσα του 7ου π.Χ)  για τη διεκδίκηση του εύφορου Ληλάντιου πεδίου-κεντρική Εύβοια.

Ο πόλεμος αυτός ήταν ένας από τους πρώτους γνωστούς μεγάλους πολέμους μεταξύ αρχαιοελληνικών πόλεων και πήρε πανελλήνιες διαστάσεις καθώς οι αντιμαχόμενοι Χαλκιδαίοι και Ερετριείς συμμάχησαν και με άλλες ελληνικές πόλεις.

Οι «ιπποβότες», αριστοκράτες δηλαδή της Χαλκίδας έκλεισαν συμφωνία με τον Θεσσαλό Κλεόμαχο για να έχουν συνδρομή των περίφημων Θεσσαλών ιππέων.

Οι Θεσσαλοί νίκησαν το ελαφρότερο ιππικό των Ερετριέων και των συμμάχων τους και μετά πλευροκόπησαν το πεζικό γέρνοντας την πλάστιγγα υπέρ τον Χαλκιδέων. Ο Κλεόμαχος σκοτώθηκε στη μάχη και οι Χαλκιδείς τον τιμούσαν σαν τοπικό ήρωα.

Οι Θεσσαλοί ιππείς γίνονται περιώνυμοι και υπηρετούν του διάφορους τυράννους που εμφανίζονται κατά την αρχαϊκή περίοδο. Οι πιο διάσημοι είναι οι ιππείς του Κινέα που υπηρετούν τον Πεισίστρατο.

Από την άλλη, η εμπλοκή του θεσσαλικού ιππικού στην περσική εκστρατεία του 480 π.Χ συνδέεται με την πολιτική των Αλευάδων, της πλούσιας και ισχυρής οικογένειας που κυβερνούσε τη Λάρισα.

Πιο συγκεκριμένα,  ενώ οι Αλευάδες με τους απεσταλμένους πρέσβεις τους παρέδωσαν ‘’γη και ύδωρ’’ στον Πέρση βασιλιά -στου οποίου τη συμμαχία προσέβλεπαν  για τη διασφάλιση της εξουσίας τους-  οι διαφωνούντες με τους Αλευάδες δημοκρατικοί ζήτησαν βοήθεια με τους αντιπροσώπους τους στο Συνέδριο των ελληνικών πόλεων, προκειμένου να υπερασπιστούν τη γραμμή των Τεμπών.

Εστάλη, λοιπόν, δύναμη 10.000 οπλιτών με αρχηγούς τον Σπαρτιάτη Ευαίνετο και τον Θεμιστοκλή του Νικοκλέους. Αυτή η συμμαχική δύναμη, όμως, εγκαταλείπει τα Τέμπη, όταν πληροφορείται ότι ο Ξέρξης αναζητά νέα δίοδο –από την Περραιβία- για να εισέλθει στη Θεσσαλία και φυσικά ότι ήδη οι Αλευάδες είχαν ταχθεί στο πλευρό των Περσών.

Επιλέγει λοιπόν να κατευθυνθεί στην αμυντική θέση των Θερμοπυλών. Ως εκ τούτου, εγκατελειμμένοι οι Θεσσαλοί και αδυνατώντας να απομακρύνουν τον άμαχο πληθυσμό τους, προσχώρησαν στους Πέρσες και η Θεσσαλία γίνεται βάση των επιχειρήσεών τους, το ίδιο και η Λοκρίδα και η Βοιωτία εκτός από τις Θεσπιές και τις Πλαταιές.

Το Θεσσαλικό ιππικό πάντως, κατά την μάχη των Πλαταιών κράτησε ουδέτερη στάση, γεγονός που βοήθησε τον ελληνικό στρατό.

   Όταν αργότερα ξέσπασε ο Πελοποννησιακός πόλεμος, οι Θεσσαλοί τάχθηκαν στο πλευρό των Αθηναίων. Στις αρχές του πολέμου, το 431π.Χ τα τμήματα των Θεσσαλών ιππέων που είχαν σταλεί προς ενίσχυση της αθηναϊκής δύναμης, δεν είχαν ενιαία διοίκηση και επικεφαλής τους ήταν άρχοντες των διαφόρων πόλεων, από τις οποίες προέρχονταν, της Λάρισας, Φαρσάλου, Κραννώνας, Γυρτώνος και Φερών.

Στο δρόμο που οδηγούσε στην Ακαδημία της αρχαίας Αθήνας, αναφέρει ο Παυσανίας, περιηγητής και γεωγράφος, σωζόταν ο τάφος των Θεσσαλών ιππέων που σκοτώθηκαν υπερασπιζόμενοι τις πύλες του άστεως. 

 Η σπαρασσόμενη από τις εμφύλιες συγκρούσεις Θεσσαλία, κυρίως  με αφορμή τις επεκτατικές βλέψεις των τυράννων  των Φερών, θα περάσει στα μέσα του 4ου π.Χ αιώνα στην κυριαρχία του Φιλίππου του Β΄ και το περίφημο  ιππικό της στην υπηρεσία του.

Και στον αγώνα του Φιλίππου για την κυριαρχία του στις νότιες ελληνικές πόλεις θα βοηθήσουν οι θεσσαλικές πόλεις με το αξιόμαχο ιππικό τους. Στο δε εκστρατευτικό σώμα που οδήγησε ο Αλέξανδρος Γ’,

ο Μέγας Αλέξανδρος της ιστορίας, την άνοιξη του 334 π.Χ. εναντίον των Περσών, οι Θεσσαλοί συμμετείχαν με 1.800 ιππείς και έλαβαν μέρος στη μάχη του Γρανικού, το 334 π.Χ.  στη μάχη της Ισσού, το 333 π.Χ. και στα Γαυγάμηλα το 331 π.Χ με αποφασιστική τη συμβολή τους και με ηγέτες Κάλα και Παρμενίωνα, τον προσωπικό φίλο του Αλεξάνδρου, Μήδιο τον Λαρισαίο καθώς και τον Κύρσελο τον Φαρσάλιο.

   Κατά την ιστορικό Αθηνά Καλογεροπούλου: «Η τιμή νίκης ανήκει σε όλα τα τμήματα του στρατού, που είχαν εξαιρετική απόδοση, αλλά ιδιαίτερα …  στους Θεσσαλούς ιππείς, που πολεμώντας με τέχνη και καρτερία και χάνοντας 150 πολεμιστές κατόρθωσαν να συγκρατήσουν τη φοβερή επίθεση του περσικού ιππικού,

να μην επιτρέψουν στους εχθρούς να δημιουργήσουν ρήγμα και να ανατρέψουν  έτσι το εχθρικό σχέδιο μάχης στο κρισιμότερο σημείο του, και τέλος,  στον Αλέξανδρο προσωπικά που συνέλαβε την κατάσταση σωστά…  και ήταν ο πρωταγωνιστής της νίκης». (Ιστορία του Ε.Ε. τόμος Δ)

  Αν κάνουμε ένα άλμα χρονικό, θα δούμε ότι η εκπληκτική παράδοση του αξιόμαχου θεσσαλικού ιππικού συνεχίστηκε στους νεότερους χρόνους, στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης με τη δράση του αντάρτικου ιππικού, με ιδιαίτερη μνεία στις πρώτες έφιππες ομάδες, οι οποίες εξελίχθηκαν σε σύνταγμα και αργότερα, με τη συνθηκολόγηση των Ιταλών, σε μεγάλη μονάδα του ΕΛΑΣ, την Ταξιαρχία Ιππικού.

Αυτή έδρασε σε όλες τις περιοχές του Θεσσαλικού κάμπου και αποτέλεσε θρύλο, όπως και ο διοικητής της Δημήτρης Τάσος, πιο γνωστός ως Μίμης Μπουκουβάλας, που ευτύχησε να απελευθερώσει την πόλη του, τη Λάρισα, τον Οκτώβριο του 1944 και να γίνει δεκτός με μεγάλη αγάπη από το λαό της πόλης.

Αξιοσημείωτη, αναμφίβολα, είναι και η δράση των μαχητριών  του Ιππικού της Θεσσαλίας. Η  Ελένη Παπαθανασίου (ή Ελένη από το Γκριζάνο, όπως αποκαλούνταν τότε), η οποία έζησε την ηρωική αλλά και περιπετειώδη ζωή και δράση του Ιππικού, διηγείται:  «Οι αμαζόνες του ΔΣΕ ήταν περήφανες που υπηρετούσαν στο πιο επίλεκτο σώμα του στρατού μας.

Ήταν περήφανες γιατί ο επίλαρχος Γαζής τις είχε διαλέξει μια μια απ’ όλο το πεζικό για να τις φέρει στο Ιππικό. Ήταν η αφρόκρεμα από τα τμήματα του Πεζικού απ’ όπου έκανε τις επιλογές του και γι’ αυτό ήταν έτοιμες για κάθε θυσία. Βρισκόμασταν όλο το εικοσιτετράωρο στις πόλεις και στα χωριά – καμιά μας δε διανοήθηκε ποτέ να πάει να παραδοθεί στον εχθρό…».

Πηγές: 

Ιστορία του ελληνικού ιππικού και τεθωρακισμένων -μέρος α’

Ιστορία του Ε.Ε. τόμος Δ’

Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας, Αποστολία Πάνου

Λεξικό Ελληνογαλλικό και Γαλλοελληνικό-τόμος Β’

Ριζοσπάστης

[quads id=5]

Το άρθρο Στην ιπποτρόφο Θεσσαλία εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Άρθρο της Αποτολίας Πάνου

Με την  αξιόλογη πνευματική κίνηση στη Θεσσαλία τον 19ο αιώνα συνεχίζεται η παλιά προοδευτική παράδοση των μεγάλων διαφωτιστών της. Ένας από αυτούς ήτανε ο Αχιλλέας Τζάρτζανος.

Θεσσαλοί λόγιοι της Αλεξάνδρειας και της Αθήνας συμβάλλουν στο κίνημα του Δημοτικισμού που πιστεύει στο ρόλο της δημοτικής γλώσσας για την αναγέννηση του ελληνικού έθνους.

Ο θεσσαλικός τύπος διακρίνεται για τις προοδευτικές ιδέες και θέσεις του, ιδρύεται το  Παρθεναγωγείο του Βόλου, πληθαίνουν τα ελληνικά σχολεία και οι πόλεις έχουν τη δυνατότητα και τη βούληση να παρέχουν μόρφωση ικανοποιητική.

Οι περισσότεροι δάσκαλοι είναι Ηπειρώτες, Μακεδόνες αλλά και Λαρισαίοι, Τρικαλινοί, Αγιώτες και Τυρναβίτες. Στον Τύρναβο, πόλη μέ ἔντονο τό θρησκευτικό συναίσθημα των ορθόδοξων κατοίκων της και με παράδοση στον πολιτισμό και την εκπαίδευση, διδάσκει ο Τυρναβίτης Αντώνιος Σακελλάριος ‘’λίαν ευμέθοδος και φιλόπονος’’ που μας έδωσε έναν μαθητή άξιο των Θεσσαλών λογίων, τον παιδαγωγό, φιλόλογο και γλωσσολόγο Αχιλλέα Τζάρτζανο (1873-1946).

 Ο Αχιλλέας Τζάρτζανος προερχόταν από φτωχή οκταμελή οικογένεια (μοναχογιός με πέντε αδελφές) με πατέρα υφαντή και μητέρα παπλωματού, όπως γράφει ο καθηγητής Χρήστος Τσολάκης.

Τελείωσε το Δημοτικό και το Σχολαρχείο στον Τύρναβο και το Γυμνάσιο στη Λάρισα με άριστα. Μετά τις πανεπιστημιακές σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (είχε καθηγητή τον Γ. Ν. Χατζιδάκι), όπου αναγορεύθηκε (1900) αριστούχος διδάκτωρ της φιλολογίας, υπηρέτησε στην εκπαίδευση.

Ενώ ήταν φοιτητής της Φιλοσοφικής, το διάστημα 1890-1892, εργάστηκε ως βοηθός δάσκαλος σχολαρχείου στον Τύρναβο και στη Λάρισα. Υπηρέτησε ως ελληνοδιδάσκαλος στη Λάρισα και στην Αττική την περίοδο 1892-1900.

Ως Σχολάρχης και καθηγητής Γυμνασίου και Διδασκαλείου στη Λάρισα (1901-1910). Το 1910 διορίστηκε καθηγητής στην Αθήνα (Βαρβάκειο και Μαράσλειο). Το 1911 νυμφεύτηκε την αδελφή του Παναγή Λορεντζάτου, Αντωνία. Το 1914 έγινε Γενικός Επιθεωρητής της 1ης Εκπαιδευτικής Περιφέρειας. Την περίοδο 1917-1926 τοποθετήθηκε ως Εκπαιδευτικός Σύμβουλος.

Το συγγραφικό έργο του Τζάρτζανου περιλαμβάνει εργασίες φιλολογικές, γλωσσικές, λαογραφικές, ιστορικές.

Ανάμεσα στα έργα του συγκαταλέγονται οι μεταφράσεις αρχαιοελληνικών κειμένων. Μετέφρασε με εισαγωγικά κείμενα και σχόλια, κείμενα των Δημοσθένη (Ολυνθιακοί), Λουκιανού (Νεκρικοί διάλογοι) και Πλάτωνα (Κρίτων και Απολογία Σωκράτους).

Ιδιαίτερα σμαντική η μελέτη για τη θεσσαλική διάλεκτο και φυσικά τα διδακτικά εγχειρίδια γραμματικής και συντακτικού της αρχαίας και νέας ελληνικής γλώσσας, τα οποία διδάσκονταν γενιές και γενιές Ελλήνων μέχρι τη δεκαετία του 1980. Γι’ αυτό και θεωρούνταν πατέρας της ελληνικής γλώσσας, ή αλλιώς  ο άνθρωπος ‘’που μας έμαθε γράμματα’’.

Αναφέρουμε το Συντακτικόν της νέας ελληνικής γλώσσης (1928), τη Γραμματική της νέας ελληνικής γλώσσης (της απλής καθαρευούσης)  (1930), τη Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσης (1931), το Συντακτικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης (1931) και τη Γραμματική της Λατινικής Γλώσσης (1948 -κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του).

 Άλλα έργα του τα Λαογραφικά θεσσαλικά του Τυρνάβου (1931), το γλωσσικό μας πρόβλημα (1934), Δημοτική και νεοδημοτική (1935). Νεοελληνική σύνταξις (της κοινής δημοτικής,1946).

Τα προαναφερθέντα έργα από τη δεκαετία του ’30 έως και πολύ πρόσφατα διδάσκονταν στη Μέση Εκπαίδευση. Σήμερα ακόμη εξακολουθούν να αποτελούν έργα αναφοράς.

Παραθέτουμε επίσης τις εξής μελέτες: Περί της συγχρόνου θεσσαλικής διαλέκτου (1909),  Συμβολή εις την κλίσιν του ονόματος εν τη νέα ελληνική (1912), Λεξιλογικά υπομνήματα εις τα νέα ελληνικά αναγνώσματα (1915),

Ο εξ αναλογικής επιδράσεως μετασχηματισμός των ενεστωτικών θεμάτων (1921), Οδηγίαι προς μεθοδικήν διδασκαλίαν των εν τοις σχολίοις της μέσης παιδείας διδασκομένων μαθημάτων (1928). Συνεργάστηκε επίσης με τους Μ. Τριανταφυλλίδη, Κ. Καρθαίο, Ν. Ανδριώτη και Θρ. Σταύρου στην έκδοση της Νεοελληνικής Γραμματικής (1941).

Ο ίδιος γράφει στο Γλωσσικό μας πρόβλημα ‘’Η γραμματική δεν έχει, όπως πολλοί νομίζουν, προορισμό να θέτη νόμους για τη γλώσσα, να νομοθετή με τους κανόνες της και με τα παραδείγματά της, πως πρέπει να μιλούμε και πως πρέπει να γράψωμε.

Η γραμματική είν’ ένα βιβλίο, όπου καταγράφονται με ένα κάποιο πρακτικό σύστημα τα φαινόμενα της γλώσσας ενός λαού, ενός έθνους…’’ 

Εξάλλου,  ‘’Νομοθέτης στη γλώσσα δεν είναι ο οποιοσδήποτε σοφός και άσοφος γραμματικογράφος, νομοθέτης στη γλώσσα είναι ο λαός, ο λαός των μεγάλων πολιτικών και πνευματικών κέντρων, ο λαός ο οπωσδήποτε μορφωμένος και οι λογοτέχνες του λαού αυτού κι ετούτοι για οδηγό τους στη γλώσσα που γράφουν, έχουν το κοινό γλωσσικό αίσθημα’’ και ‘’

…η γραμματική μας θα προχωρήσει, χωρίς να δίνει καμιά προσοχή  και χωρίς να ενδιαφέρεται διόλου, αν ετούτο ή εκείνο προέρχεται απ’ την προφορική, τη λαϊκή, τη σχολική, τη λόγια παράδοση. Θα εξετάζη μόνο τι είναι σε χρήσι στην κοινή ομιλούμενη γλώσσα, στη γλώσσα την όντως εθνική…’’

Η πόλη του Τυρνάβου, για να τον τιμήσει για την πολύτιμη προσφορά του στο χώρο της φιλολογίας, καθιέρωσε τα «Τζαρτζάνεια», μια συνάντηση γλωσσολογικού προσανατολισμού, που διοργανώθηκε για πρώτη φορά το 2006, με πρωτοβουλία φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης της Θεσσαλίας (Νομαρχία Λάρισας, Δήμος Τυρνάβου), του Συνδέσμου Φιλολόγων Νομού Λάρισας και με συνδιοργανωτή το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, προς τιμήν του Αχιλλέα Τζάρτζανου. Επίσης, το 1ο Γυμνάσιο Τυρνάβου μετονομάστηκε σε 1ο Γυμνάσιο Τυρνάβου Αχιλλέας Τζάρτζανος.

Όπως τονίζει η εγγονή του, Τόνια Τζάρτζανου ‘’Η κληρονομιά του έργου του Τζάρτζανου βαραίνει όλους μας και για αυτό τον λόγο πρέπει να φροντίζουμε να διατηρούμε τη μνήμη του και να κάνουμε αναφορά στο έργο του, διότι αυτό θα μας βοηθήσει να συντηρήσουμε τη γλωσσολογική μας ταυτότητα, θέμα επίκαιρο όσο ποτέ άλλοτε’’ .

Αξιοποιήθηκαν πηγές από το διαδίκτυο και από το βιβλίο μου Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας.

[quads id=5]

Το άρθρο Αχιλλέας Τζάρτζανος, ο Τυρναβίτης που “μας έμαθε γράμματα” εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Σε συνέχεια των άρθρων που δημοσιεύτηκαν στην ιστοσελίδα TirnavosPress.gr «H απελευθέρωση του Τυρνάβου την 1η Σεπτεμβρίου του 1881» της κας Κωσταντινιάς Πατσή και  «Περί της προσάρτησης της Θεσσαλίας στο ελληνικό κράτος (1881)» της φιλολόγου – συγγραφέως Αποστολίας Πάνου, το TirnavosPress προχωρά στην οργάνωση της αναπαράστασης της απελευθέρωσης της πόλης σε μια επετειακή εκδήλωση την Πέμπτη 1 Σεπτεμβρίου 2022, σε συνεργασία με το Δήμο Τυρνάβου και την Αντιδημαρχία Πολιτισμού, Παιδείας και Αθλητισμού.

Μια μεγάλη γιορτή για την πόλη μας, αντάξια της πλούσιας ιστορίας της. Η γιορτή θα γίνει από φέτος και για κάθε χρόνο.

Η ημέρα της απελευθέρωσης σκιαγραφείται μέσα από τη γλαφυρή περιγραφή του Τυρναβίτη Δημοσθένη Ανδρεάδη, Επιθεωρητή της δημοτικής εκπαίδευσης , που τη μέρα της απελευθέρωσης του Τυρνάβου ήταν 12 χρονών:

«Το πρωί της 1ης Σεπτεμβρίου 1881 διαδόθηκε στον Τύρναβο η είδηση του ερχομού του Ελληνικού Στρατού από τη Λάρισα για να απελευθερώσει τον Τύρναβο. 

Αμέσως άρχισαν να συγκεντρώνονται κυρίως νέοι και μικρά παιδιά με τις δασκάλες της πόλης συνοδεύοντας τους μαθητές τους στην είσοδο της πόλης μπροστά από το στρατόπεδο στη θέση που υπάρχει και σήμερα. Εκεί στήθηκε πρόχειρη αψίδα και όλοι μικροί και μεγάλοι κρατούσαν λευκά μαντήλια.

Πρώτοι εμφανίστηκαν τέσσερις ιππείς σαλπιγκτές. Ακολουθούσε η μπάντα του στρατού και το ιππικό μαζί με τον υπόλοιπο στρατό σε παρέλαση. 

Στο σημείο μετά την άφιξη του στρατού ψάλθηκε επιμνημόσυνη δέηση και ακολούθησαν χοροί και τραγούδια.»

Για το λόγο αυτό οι Σύλλογοι του τόπου μας, η Φιλαρμονική του Δήμου Τυρνάβου μαζί με άλλες φιλαρμονικές, ιππείς με άλογα, στρατιωτικό άγημα και οι πολίτες θα συμμετάσχουν στην πραγματοποίησης της πρώτης εκδήλωσης αναπαράστασης της απελευθέρωσης του Τυρνάβου και της εισόδου του ελληνικού στρατού στη πόλη.
Οι λεπτομέρειες της εκδήλωσης θα ανακοινωθούν τις επόμενες ημέρες!

Επίσης όποιος σύλλογος ή φορέας ή ομάδα επιθυμεί να συμμετέχει στην εκδήλωση, να επικοινωνήσει με το TirnavosPress ή στο email: tirnavospress@gmail.com.

[quads id=5]

Το άρθρο Εκδήλωση Αναπαράστασης της εισόδου του Ελληνικού Στρατού στον Τύρναβο την 1η Σεπτέμβρη 2022 εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Της Αποστολίας Πάνου*

 Όψεις της Θεσσαλίας μας δίνουν με τον εύγλωττο τρόπο τους Έλληνες λογοτέχνες, όπως και δημοσιογράφοι και περιηγητές, Τούρκοι και Ευρωπαίοι που ξεκίνησαν από την πολιτισμένη Εσπερία να γνωρίσουν ‘’των Ελλήνων τη χώρα με τα μάτια της ψυχής και του νου’’.

Οι δυτικοευρωπαίοι περιηγητές στο σύνολό τους ήταν νεαρά άτομα, μορφωμένοι ταξιδιώτες, τοπογράφοι, αρχαιολόγοι, γεωγράφοι, φιλόλογοι, συγγραφείς, ζωγράφοι, ιερωμένοι, ανταποκριτές ξένων εφημερίδων.

Βρίσκουν το θεσσαλικό κάμπο ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα περιοχή, καθώς εκτός από τα αρχαιολογικά ευρήματα -δεν παραλείπουν στα ημερολόγιά τους να αναφέρουν και τις αρχαιοκαπηλικές δραστηριότητες των Άγγλων- είχε υπάρξει το θέατρο σημαντικών συγκρούσεων από αρχαιοτάτων χρόνων,

κάτι που γνώριζαν από τις γυμνασιακές και πανεπιστημιακές τους σπουδές, και αφετέρου εξακολουθούσε να αποτελεί μια όμορφη και πλούσια περιοχή τόσο σε πανίδα, όσο και σε χλωρίδα και γι αυτό τόσο προσοδοφόρα για τους κατακτητές.

Έτσι, οι περιηγητές συνέβαλαν θετικά στην ιστορική και πολιτισμική αναδρομή της Λάρισας και της ευρύτερης περιοχής, παρά την υποκειμενικότητα των καταγραφών τους…

Στο σημείο αυτό, θα αναφέρουμε τις εντυπώσεις του Εβλιγιά Τσελεμπή, Οθωμανού περιηγητή γεννημένου στην Κων/πολη, ο οποίος πέρασε από τη Θεσσαλία στη διάρκεια οδοιπορικού στα τέλη της άνοιξης — αρχές καλοκαιριού το 1668.

Γράφει για τον Τύρναβο πως ‘’τον παλιό καιρό ήταν ένα μικρό χωριό, με τον καιρό όμως έγινε πολιτεία, ελεύθερη από δοσίματα, υποχρεώσεις, δηλαδή απολάμβανε κάποια προνόμια, βρισκόταν κάτω από τη φύλαξη του σώματος των Γενιτσάρων και ότι οι κάτοικοί του ήταν τεχνίτες και καταγίνονταν με την υφαντική.

Λειτουργούσαν μεταξοκλωστήρια, νηματουργεία βαμβακερών νημάτων, βαφεία, υφαντήρια με πρώτες ύλες από τη βαμβακοκαλλιέργεια και σηροτροφία της περιοχής και ήταν αποκλειστικά υπόθεση των χριστιανών κατοίκων τους.

Έχει 3.500(;) χιλιάδες σπίτια απίστων Ρωμιών, πυκνοκτισμένα, στενόχωρα, δίχως κήπο. Υπάρχει μόνο ένας μουσουλμανικός μαχαλάς και τούτος κατοικείται ολότελα από αλλόφυλλους, παναπεί εξισλαμισμένους Ρωμιούς και οι άπιστοι της πόλης είναι ανυφαντάδες που υφαίνουνε πανέμορφα υφάσματα.

Πλούσιοι πραγματευτάδες έρχονται απ’ όλες τις χώρες των απίστων και την Ευρώπη, παίρνουν υφάσματα και φέρνουνε χρυσάφι και γρόσια, γι’ αυτό και οι άπιστοι αυτής της πόλης είναι ζάπλουτοι.[…[

Η πολιτεία αυτή είναι πιο αναπτυγμένη από τη Λάρισα. Φεύγοντας κανείς από τη νοτιοανατολική πλευρά της πόλης και μέχρι να φτάσει στη Λάρισα, βρίσκει 37 αμπελώνες.

Και εξ αιτίας του ευχάριστου νερού και του αέρα της, η πόλη έχει πολλές έμορφες κυράδες. Οι άνθρωποι είναι γεροδεμένοι και φεγγαροπρόσωπες οι ρωμιοπούλες…’’.

Με ένα χρονικό άλμα φτάνουμε στα χρόνια μετά την προσάρτηση! Στο οδοιπορικό με τον τίτλο Ανά την Θεσσαλίαν που εξέδωσε ο Βλάσης Γαβριηλίδης στην εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ (το ταξίδι πρέπει να έγινε το 1890 και η πρώτη δημοσίευση το Μάρτιο του 1891),  γράφει για τη Λάρισα:

‘’Ενδιαφέρουσα δια την ποικιλίαν των φυλών της, την ζωήν της την πολλήν, δια την δημιουργικήν της κίνησιν, δια το παράδοξον της εικόνος της, δια την γοργότητα της αναπτύξεώς της, δια το μέλλον της το εύελπι. Είναι πόλις εν ζυμώσει. Όστις θέλει να ιδή κυοφορουμένας πόλεις, ας την επισκεφθή. Παρουσιάζει το θέαμα οικίας κτιζομένης.

Η Λάρισα κτίζεται. Όλα γίνονται τώρα. Δρόμοι, πλατείαι, καταστήματα, οικοδομαί, ξενοδοχεία, εμπορικά, αγοραί. Σχεδόν και άνθρωποι. Διότι η Λάρισα είναι χωρίς Λαρισινούς. Βλέπεις Αθηναίους, Πελοποννησίους, Στερεολλαδίτας, Οθωμανούς, Εβραίους, Βλάχους, Γκέγκηδες  Ιταλούς, Φράγκους, Κωνσταντινοπολίτας, μόνον Λαρισινούς δεν βλέπεις. Πού είναι; Γίνονται. Βράζουν. Μέσα εις την ανθρωποχύτραν της νέας δημιουργίας. […]

Έν διηνεκές άνω – κάτω μετά θορύβου, μετά βοής. Ο αυτός θόρυβος, η αυτή βοή, το αυτό άνω-κάτω εν Λαρίσση. Εις τας οδούς, εις τα καφενεία, εις την αγοράν, εις τα μαγαζιά. Γέλια δε παντού και φωναί και κακό και ανακατωμός. Μεταξύ Τουρκοπόλεως, Χριστιανουπόλεως, Εβραιοπόλεως, Ευρωπόλεως.

Δικασταί ανακατωμένοι με στρατιωτικούς, στρατιωτικοί με πολίτας, χανούμισσαι με Εβραίας. Διερμηνείς του Κορανίου με δεσποτάδες, χαμάμηδες με Ελληνοδιδασκάλους Ταλμούδ και Ροβινσών, Εσθήρ και φουστανέλλα, μελωδία ελληνική και απαγγελία ελληνική, αμανές και Τροβατόρε, γιαούρτη και κρέμα, αρνί αλά παλληκάρ και σαπουνοχαλβάς.

Τσάμης ξενοδόχος πρώην αρματωλός και Κωτσάκης εφέτης με όλον τον νεοπλουτισμόν του, λησταί εις τας φυλακάς και λησταί έξω των φυλακών, Όλυμπος δεξιά και αριστερά, μουσική στρατιωτική με καρδίλλαις του Όφεμπαχ, Βλαχόκαλτσα και πτερνιστήρες, οικοδέσποιναι Γαλλίδες ψωνίζουσαι εις την αγοράν, εν μέγα καφενείον ως είδος πανδαιμόνιον με οκτώ χιλιάδας σφαιριστήρια και 28.000 ναργιλέδες, τζαμιά εγκαταλελειμμένα εκατόν, τζαμιά νεοκτιζόμενα διακόσια, ξενοδοχεία του ύπνου, κουρεία, τα οποία γαλλιστί ονομάζονται barberries, χρυσοχοεία εγχώρια και χρυσοχοεία Ευρώπης.

Δημαρχείον το οποίο καταρρέει, δικηγόροι από κάθε καρυδιάς καρύδι και γιατροί των οποίων ουδείς είναι εκ Λαρίσης, ποταμός, όστις είναι πλωτός αλλά άνευ ουδενός πλοιαρίου, σακκάδες, οίτινες πωλούν νερό εφ’ ίππων εντός δερματίνων σάκκων, προσδίδοντες εις την πόλιν όψιν στρατοπέδου, στρατώνες πολυάριθμοι άνευ στρατού και ιππικόν άνευ ίππων, ιδού η Λάρισσα… auvold’ oiseau.’’

 Άλλη μια ‘’βουτιά στο βάθος χρόνου’’ για να τονώσουμε την ανθρωπιά μας!

Φωτογραφία εξωφύλλου: 

-°Λάρισα Υδροφόρος. Καρτ ποστάλ – φωτογραφία του 1910 περίπου,  του φωτογράφου Στέφανου Στουρνάρα από τον Βόλο.

*Με στοιχεία από το βιβλίο μου “Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας”

[quads id=5]

Το άρθρο Με τη ματιά και την πένα των περιηγητών της αλλοτινής Θεσσαλίας – Λάρισας, Τυρνάβου εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

 Της Αποστολίας Πάνου

Ο Επαμεινώνδας Φαρμακίδης στο βιβλίο του η ‘’Λάρισα’’ αναφέρει ότι ο  Σεϊχουλισλάμ, ανώτατος πνευματικός ηγέτης των μουσουλμάνων της Τουρκίας, ανακοίνωσε τον φετφά-απόφαση παραχώρησης της Θεσσαλίας στην Ελλάδα ως εξής:

‘’…ο άναξ ημών εμφορούμενος ελεημοσύνης, απεφάσισεν όπως εκκοπεί τεμάχιον εκ του μεγάλου κράτους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και δοθεί εις το εθνάριον τούτο, όπως ζήσει εν τω μέλλοντι εν ανέσει.’’

Φυσικά, το κίνητρο γι’ αυτή την εξέλιξη δεν ήταν η …ελεημοσύνη του άνακτος αλλά οι διπλωματικές προσπάθειες της ελληνικής πλευράς στο πλαίσιο των διεθνών συσχετισμών και συμφερόντων τη δεδομένη περίοδο και, βέβαια, η αξιοποίηση των εξεγέρσεων και διεκδικήσεων των επαναστατικών κινημάτων που έλαβαν χώρα στο θεσσαλικό χώρο.

Στο συνέδριο του Βερολίνου (Ιούνιος – Ιούλιος 1878) σχετικά με την ελληνική υπόθεση, αναγνωρίστηκε το αίτημα της ελληνικής πλευράς για διευθέτηση των ελληνοτουρκικών συνόρων και για την προστασία των ελληνικών πληθυσμών που ζούσαν σε εδάφη της επικράτειας του Οθωμανικού κράτους.

Η ελληνική αντιπροσωπεία πρόβαλε ως κύριο επιχείρημα ότι το ελληνικό κράτος ασφυκτιούσε σε αφύσικα στενά όρια. Επιπλέον, πάρα πολλοί Έλληνες διαβιούσαν εκτός του ελληνικού κράτους και ότι η φυσική τους επιθυμία να ενωθούν με αυτό, προκαλούσε συνεχή αναταραχή στις ελληνοτουρκικές σχέσεις που μόνιμα απειλούσε τη γενικότερη ειρήνη στη νοτιοανατολική Ευρώπη.

Τελικά, οι Μεγάλες Δυνάμεις, Γαλλία και Αγγλία, που στο μεταξύ η τελευταία είχε ικανοποιηθεί από την απόκτηση της Κύπρου, προέκριναν τη ρύθμιση των ελληνοτουρκικών συνόρων στη Θεσσαλία και στην Ήπειρο προς όφελος της Ελλάδας.

Είχε προβληθεί η πρόταση που είχε υποβάλλει το 1828 ακόμα ο Καποδίστριας, δηλαδή αυτή που προέβλεπε να περιέλθουν στην Ελλάδα, εκτός της Θεσσαλίας, και περιοχές που καλύπτουν την Άρτα, τα Γιάννινα, την Πρέβεζα, το Μέτσοβο, και περιοχές ακόμα και της Βορείας Ηπείρου (Δέλβινο). Μάλιστα ο Κουμουνδούρος ζήτησε την εξουσιοδότηση των Μεγάλων Δυνάμεων, για να καταλάβει αυτές τις περιοχές.

 Όμως, η οθωμανική πλευρά δε συμφωνούσε με την απόσπαση  όλων αυτών των οθωμανικών εδαφών. Μετά από νέο κύκλο συζητήσεων οι δύο πλευρές (ο Έλληνας πρεσβευτής στην Κων/πολη Ανδρέας Κουντουριώτης και ο Τούρκος πρωθυπουργός Μαχμούτ Σερβέρ πασάς) συμφώνησαν να υπογράψουν τον Ιούλιο του 1881 το τελικό κείμενο της ελληνοτουρκικής συνθήκης, τη ‘’Σύμβαση περί διαρρυθμίσεως των ελληνοτουρκικών συνόρων’’, με την οποία η Θεσσαλία και η επαρχία της Άρτας παραχωρούνταν στο ελληνικό κράτος-πρόταση αρχικά της Γαλλίας και της Τουρκίας στη συνέχεια, που αναγκάστηκε με τελεσίγραφο των Μεγάλων Δυνάμεων να δεχτεί η ελληνική κυβέρνηση, προκειμένου να διασφαλίσει το μέλλον αυτών των αλύτρωτων εδαφών.

Η νέα οροθετική γραμμή στα βόρεια του διευρυμένου ελληνικού κράτους, άρχιζε τέσσερα χιλιόμετρα νότια του Πλαταμώνα και ακολουθούσε την κορυφογραμμή του κάτω Ολύμπου μέχρι το όρος Γοδαμάν, βόρεια της Ροδιάς και ως το ύψος της Ελασσόνας μέχρι τα στενά της Μελούνας, ορίζοντας τον Τύρναβο και τα χωριά του στην ελληνική επικράτεια, αφαιρούσε δε από τη νέα οροθεσία ολόκληρη την επαρχία Ελασσόνας.

Στις 8 Αυγούστου 1881 ο ελληνικός στρατός μπήκε στο Δομοκό, στις 10 Αυγούστου στον Αλμυρό, στις 15 στα Φάρσαλα, στις 18 στην Καρδίτσα, στις 23 στα Τρίκαλα, στις 31 Αυγούστου στη Λάρισα με επικεφαλής τον υποστράτηγο Σκαρλάτο Σούτσο και τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου, ταγματάρχη Κωνσταντίνο Ισχόμαχο και την 1η Σεπτεμβρίου απελευθερώθηκε ο Τύρναβος.

Ο Τυρναβίτης Δημοσθένης Ανδρεάδης, επιθεωρητής της δημοτικής Εκπαίδευσης, που τη μέρα της απελευθέρωσης του Τυρνάβου ήταν 12 χρονών, να πως περιγράφει τη μέρα της απελευθέρωσης:

«Το απόγευμα της προηγούμενης μέρας, ο μιραλάης, δηλαδή ο Τούρκος διοικητής του Τυρνάβου, προσκάλεσε τους Τυρναβίτες προύχοντες στο ‘’Κονάκι’’, το στρατιωτικό διοικητήριο, και τους ανακοίνωσε τη μεγάλη είδηση της αποχώρησης των τουρκικών δυνάμεων.

Πρωί-πρωί την άλλη μέρα, οι Τυρναβίτες που δεν κοιμήθηκαν όλο το βράδυ, ξεκίνησαν σε παρέες για το στρατώνα, που βρισκόταν στο ίδιο μέρος όπου είναι σήμερα, για να υποδεχθούν τα ελληνικά στρατεύματα.

Εν τω μεταξύ, από τα χαράματα στήθηκε μια μεγάλη αψίδα, απ’ όπου θα περνούσε στρατός που θα ερχόταν από τη Λάρισα. Ο στρατώνας, το απέραντο κτήριο που επί 40 χρόνια από τότε που κτίστηκε έδειχνε με χίλιους τρόπους τη ζωντάνια του, το πρωί εκείνο ήταν βουβό και άλαλο. Σε λίγο ο γύρω χώρος όπου είχε στηθεί η αψίδα γέμισε κόσμο ενώ συνέχιζαν να έρχονται κι άλλοι.

Οι περισσότεροι ήταν άνδρες κι αγόρια μικρά και μεγάλα που φορούσαν τα καλά τους ρούχα, αν και η μέρα ήταν καθημερινή. Οι γυναίκες ήταν λίγες μεσόκοπες με τα ρούχα της εποχής και σκέπη στο κεφάλι.

Οι δασκάλες φορούσαν καπέλα και ευρωπαϊκά ρούχα με άσπρες κορδέλλες στο κεφάλι και οι μαθητές που τους συνόδευαν οι δάσκαλοί τους, φορούσαν τα καλά τους ρούχα της εποχής.

Οι πρώτοι Έλληνες στρατιώτες που έφτασαν εκεί ήταν τέσσερις καβαλάρηδες σαλπιγκτές και πίσω τους ακολουθούσε μια ίλη ιππικού με επικεφαλής μουσική μπάντα που έπαιζε στρατιωτικό εμβατήριο. Ακολουθούσαν και τα υπόλοιπα στρατεύματα μέσα σε φρενήρη ενθουσιασμό και ζητωκραυγές.»

Η τελευταία πόλη που παραδόθηκε στον ελληνικό στρατό ήταν ο Βόλος (21/10). Ο βασιλιάς Γεώργιος ο Α’ αγοράζει στη Λάρισα το κονάκι του Χουσνή μπέη και το μετατρέπει σε ανάκτορό του και με τον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Κουμουνδούρο αρχίζουν την περιοδεία θριάμβου στις απελευθερωμένες πόλεις και στα χωριά της Θεσσαλίας. Λαϊκοί πανηγυρισμοί τους συνόδευαν ‘’εν χαρά και αγαλλιάσει’’ για την ένωση με την μητέρα Ελλάδα.

‘’Η ωραία Θεσσαλία και η Ήπειρος …κατέστησαν οριστικώς τμήμα του ελληνικού βασιλείου… σπουδαίαι πόλεις περιέρχονται εις την κατοχήν της Ελλάδος, όπως η επί των οχθών του Πηνειού κειμένη Λάρισα, έχουσα ανθηρόν εμπόριον, αξιόλογα καπνεργοστάσια και πολλά μεταξουργεία και νηματουργεία …

‘’Θεσσαλοί και Ηπειρώται από τούδε δεν είμεθα πλέον υπήκοοι του Σουλτάνου αλλά μέλη του ελληνικού κράτους’’ γράφει μεταξύ των άλλων ο Κ. Σακελλαρίδης στην εφημερίδα ‘’Θεσσαλία’’, την οποία εξέδιδαν οι αδελφοί Σακελλαρίδη από το 1880 μέχρι το 1899 στην Αθήνα και μετά στο Βόλο.

Με την προσάρτηση των νέων περιοχών η Ελλάδα αποκτούσε ακόμα 13.395 τετ. χλμ., αυξάνοντας την έκτασή της στα 63.406 τ. χλμ. Και στον πληθυσμό της προστίθενται 300.000 νέοι κάτοικοι, εμφανίζοντας στο τέλος της ίδιας δεκαετίας συνολικό ελληνικό πληθυσμό 2.187.208 κατοίκων.

Η προσάρτηση του μεγαλύτερου μέρους της Θεσσαλίας  έφερε το ελληνικό κράτος κοντά στη Μακεδονία και την Ήπειρο. Η Θεσσαλία, μετά από δουλεία πεντακοσίων περίπου χρόνων, είναι ελεύθερη, αλλά όχι ολόκληρη.

Μια περιοχή της με εβδομήντα χωριά περίπου και τις πόλεις Ελασσόνα και Τσαριτσάνη έμεινε υπόδουλη, γι’ αυτό θα συνεχιστούν οι αγώνες τους για εθνική ελευθερία. Όμως στις αρχές του 20ου αιώνα, ο αγροτικός πληθυσμός της Θεσσαλίας, θα αντιμετωπίσει προβλήματα με το θέμα των τσιφλικιών.

Με το άρθρο 4 της Συνθήκης αναγνωρίζονταν οι οθωμανικοί τίτλοι ιδιοκτησίας και κατοχυρώνονταν όλα τα δικαιώματα των Οθωμανών ιδιοκτητών ή και των Χριστιανών αγοραστών των τσιφλικιών του θεσσαλικού κάμπου.

Και σύμφωνα  με το 6ο άρθρο,  απαγορευόταν στην ελληνική κυβέρνηση να απαλλοτριώσει τα μεγάλα αυτά τιμάρια. Έτσι, οι ‘’σκλάβοι των κάμπων’’, όπως ονομάστηκαν οι κολλήγοι-δουλοπάροικοι, φτωχοί καλλιεργητές των τσιφλικιών, θα συνεχίσουν τους αγώνες τους για κοινωνική ελευθερία.

Στοιχεία από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΔ, από την αρθρογραφία  του Κωνσταντίνου Αθ. Οικονόμου και από το βιβλίο μου ‘’Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας’’.

[quads id=5]

Το άρθρο Περί της προσάρτησης της Θεσσαλίας στο ελληνικό κράτος (1881) εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Της Αποστολίας Πάνου

Το ψάρεμα, γνωστό από τις πρώτες πολιτιστικές βαθμίδες της ιστορίας του ανθρώπου στις παραδοσιακές κοινωνίες των παραποτάμιων θεσσαλικών χωριών το εξασκούσαν ντόπιοι, άξιοι, ανήσυχοι, φιλαπόδημοι άνθρωποι, γράφει η Λένα Γουργιώτη που ερεύνησε το θέμα αυτό.

«Η ψαρική δεν ήταν το μοναδικό τους επάγγελμα, αλλά βοηθητικό. Κάθε επαγγελματίας ψαράς είχε τη δική του βάρκα και τα σύνεργα, για να ψαρεύει κι ο καθένας ψάρευε για λογαριασμό του, όριζε τα ψάρια που έπιανε. Μόνο στα νταϊλιάνα δούλευαν δυό ψαράδες συνεταιρικά.

Το νταΐλιάνι-τούρκικη λέξη(νταλιάν–dalyan), ή αλλιώς υδατοφράχτης, ήταν μια κατασκευή των ψαράδων μέσα στο ποτάμι, για να παγιδέψουν τα ψάρια. Αυτό γινόταν τον Αύγουστο στα πεσμένα νερά του Πηνειού και έπρεπε να τελειώσει πριν τα πρωτοβρόχια, οπότε άρχιζε και η εποχή του ψαρέματος.

Ο ένας ψαράς έπρεπε να προσέχει να μη γεμίζει ξύλα και σκουπίδια το καλαμωτό κι έπρεπε ακόμα να μαζεύει τα ψάρια κι ο άλλος θα τα μετέφερε με τη βάρκα.

Στα νταΐλιάνια έφτιαχναν μια πέτρινη καλύβα με στέγη από καλάμια (για παράδειγμα στο στενό της Ροδιάς ), για να κοιμάται εκεί το βράδυ ο ένας από τους δύο ψαράδες. Σήμερα δεν υπάρχουν πολλά νταϊλιάνια ή και καθόλου.

Στο στενό της Ροδιάς κατεβαίνοντας προς τα Τέμπη υπήρχαν μεγάλα νταϊλιάνια και μεταξύ των άλλων ήταν του Χρήστου και Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στη θέση Παλαιόκαστρο, του Θεόδωρου Βασιλείου στη θέση Μπουγιατζή κοντά στο εκκλησάκι του Αγίου Αθανασίου, όπου στις 2 Μαΐου πήγαινε με βάρκες πολύς κόσμος στο πανηγύρι. Το νταϊλιάνι αυτό ήταν ιδιοκτησία του Γιάννη Μόρα από τα Δελέρια.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας υπήρχε εκεί βιοτεχνία χρωμάτων με πρώτη ύλη βαλανίδια από δρυς και πουρνάρια, άφθονα στην περιοχή κι έτσι πιθανόν πήρε το όνομά της η τοποθεσία, αν και υπάρχει κι άλλη εκδοχή (Μπογάζι< τουρ. bogaz =λαιμός, στενά).

Το ψάρεμα γίνεται όλο το χρόνο. Η καλύτερη εποχή από 15 Μαρτίου περίπου, όταν φουσκώνουν τα κλαδιά στα δέντρα και το Φθινόπωρο, μετά τις πρώτες βροχές, είναι καλή εποχή για ψάρεμα στο ποτάμι.

Και στις γιορτές του Ευαγγελισμού και των Βαΐων ψάρευαν πολύ, για να εξασφαλίσουν ψάρια για όλους, επειδή η θρησκεία μας επιτρέπει το ψάρι στην περίοδο της Σαρακοστής μόνο σ’ αυτές τις δύο γιορτές.

Οι ψαράδες του Πηνειού ψαρεύουν με αγκίστρια, πετονιές ή ριχτές με βουτηστές (σκοινί λεπτό και μακρύ) ή περαστά και κρεμαστά. Το καλάμι είναι νεότερη επινόηση για τους ερασιτέχνες.

Τα σπουδαιότερα εργαλεία, όμως, είναι τα δίχτυα, νταούλια, πεζόβολα και δύο βοηθητικά, η απόχα και η φυλακή, κλουβί από δίχτυ, κι εκεί τα φύλασσαν ζωντανά 2-3 μέρες μέχρι να τα πουλήσουν (στη Ροδιά το λέγαν χεροβόλι). Τα σύνεργα ήταν χειροποίητα.

Ο καθένας ψαράς τα κατασκεύαζε μόνος με λίγα έξοδα, γνώση και πολύ κόπο. Αγόραζε νήμα βαμβακερό γιαννιώτικο, έπλεκε τα δίχτυα τις μεγάλες νύχτες του χειμώνα με σαΐτες που τις πελεκούσε ο ίδιος από λεπτό ξύλο.

Αγόραζε και αγκίστρια, βαρίδια, φελλούς. Μάζευε κατάλληλες βέργες λυγαριάς για τα κοφίνια και για ορισμένα από τα δίχτυα αγόραζε πίσσα, ακόμα και το κουπί της βάρκας πολλές φορές το έφτιαχνε μόνος του.

Τη βάρκα του Πηνειού, όμως, την κατασκεύαζε πάντοτε ειδικός τεχνίτης, ξυλουργός με πεύκο και με έλατο, μαλακά ξύλα, κατάλληλα για την κατασκευή βάρκας Πηνειού.

Ονομαστοί ξυλουργοί που κατασκεύαζαν βάρκες ήταν ο Κώστας Μαργαρίτης στη Ροδιά, ο Κώστας Μαλλιαρής στην Αμυγδαλέα, ο Αστέριος Ριζούλης στους Γόννους κ.α. Με τον καιρό, όμως, εκλείπουν οι ξυλουργοί της Λάρισας, δεν ξέρουν να φτιάχνουν ποταμόβαρκα, δεν έχει και ζήτηση.»

Ο Κώστας Μαργαρίτης -αναφέρει η Λ. Γουργιώτη- ξυλουργός, κάτοικος Ροδιάς, να πώς περιγράφει την ποταμόβαρκα: «η βάρκα έχει σχήμα ατρακτοειδές, το μήκος 6 μέτρα και το πλάτος 1 μέτρο, στη μέση και στις άκρες στενεύει σε 8 εκατοστά. Τα πλαϊνά έχουν ύψος 0,45μ. στη μέση και στις άκρες  0,60 μ.

Ο πάτος απ’ όπου αρχίζει ο ξυλουργός να κατασκευάζει τη βάρκα είναι  επίπεδος με μικρή ανύψωση στις πρύμνες, 12 εκατοστά από την επιφάνεια του νερού κι αυτό, για να γλιστράει με άνεση στο ποτάμι. Το κουπί είναι 2,20 μ. μακρύ. Αποτελείται από το ξύλο και την παταριά, δηλαδή το τμήμα που μπαίνει στο νερό.

Η παταριά γίνεται από σκληρό ξύλο, οξιά, καστανιά, καραγάτσι. Το κουπί δεν πισσώνεται, μια σανίδα 0,75 επί 0,15 μ. στρογγυλεμένη στις άκρες με μια εγκοπή κατά μήκος, όπου προσαρμόζεται το ξύλο.

Με τη βάρκα ο ψαράς μεταφέρει τα σύνεργά του, ρίχνει τα δίχτυα και αγκίστρια στο ποτάμι, μεταφέρει ξύλα και κούτσουρα που βρίσκει στο ποτάμι και τα πάει στο σπίτι για κάψιμο, καθώς και όλα τα αναγκαία υλικά, για να στήσει το νταϊλιάνι στο ποτάμι.

Όσο για τα ψάρια στο τραπέζι…το ψάρι γολιανός είναι το ψάρι βασιλιάς, βραστό με το καλύτερο ζουμί, τα σαζάνια, τα χέλια, που  τα μαγείρευαν οι γυναίκες πλακί στη γάστρα με σκόρδα, κρεμμύδι, μαϊντανό.

‘’Το χέλι το γδέρναμε αρχίζοντας απ’ το λαιμό χωρίς να ξεκολλήσουμε το δέρμα στην ουρά, το γεμίζαμε με σκόρδο, ρίγανη και στραγάλι στουμπισμένο, ρίχναμε και λίγο λεμόνι. Ύστερα, ξαναφέρναμε το δέρμα στη θέση του και το σουβλίζαμε. Τι νοστιμιά ήταν εκείνη’’ λένε οι παλιοί ψαράδες, ο Γιώργος Εμμανουήλ απ’ τη Ροδιά και ο Κώστας Μαριορής από την Αμυγδαλή.

Η Δήμητρα Μαργαρίτη,  μάνα του Αντώνη και του Δημήτρη Μαργαρίτη από τη Ροδιά πρόσθεσε: ‘’τα χέλια θέλουν αγριόχορτο (μάραθο), για να τους κοπεί η μυρωδιά και να γίνουν νόστιμα.

Τα χέλια τα κάνει νόστιμα και το ψήσιμο στην πλάκα. Σε μια γούρνα (λακκούβα) ανάβαμε φωτιά και επάνω βάζαμε μια πλάκα (επίπεδη πέτρα), στην καμένη πλάκα βάζαμε το χέλι, το σκεπάζαμε με κεραμίδες, πάνω στις οποίες βάζαμε κάρβουνα και το αφήναμε να ψηθεί 2-3 ώρες.’’

Οι ψαράδες που βασικά ήταν και γεωργοί είχαν ζωή πλούσια σε δράση. Οι πολλές ανάγκες που αντιμετώπιζαν, τους έκαναν παρατηρητικούς, εύστροφους με γρήγορες αντιδράσεις, ένιωθαν άνετα στην ύπαιθρο, αντιμετώπιζαν τη φύση απλά και γενναία.

Οι καταιγίδες και τα αστροπελέκια τους έκαναν καρτερικούς. Ποτέ δε βιάζονταν. Μάθαιναν να προμαντεύουν τον καιρό από τη συμπεριφορά των ψαριών. Σιγουριά, ελευθερία και αυτοπεποίθηση αισθάνονταν.

Κοιμούνταν στο καλύβι ή σε σκηνή. Ξενυχτούσαν πάνω στο καλαμωτό, νταϊλιάνιο. ‘’Απ’όλα τα καλά έχει τούτη η γη, μα οι άνθρωποι έγιναν άπληστοι τώρα’’, λένε κουνώντας μελαγχολικά το κεφάλι οι παλιοί ψαράδες του Πηνειού…

Φωτογραφία εξωφύλλου: Ψαρόβαρκα στον Πηνειό. Του Τάκη Τλούπα

Στοιχεία από το βιβλίο μου: Η Ροδιά την ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας

[quads id=5]

Το άρθρο Οι παλιοί ψαράδες του Πηνειού εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Αργά την νύχτα της 18ης προς 19η Σεπτεμβρίου 1922, «κατέπλευσε εις τον λιμένα μας το υπερωκεάνειο “Μεγάλη Ελλάς” φέρον πρόσφυγας εκ Σμύρνης.

Έτσι έλεγε η μικρή σημείωση στην ΘΕΣΣΑΛΙΑ της Δευτέρας 19 Σεπτεμβρίου 1922, που μόλις είχε πρoλάβει να μπει στο πιεστήριο της εφημερίδας. Κατά τας πρωινάς ώρας κατέπλευσεν ο «Μιλτιάδης» και κατόπιν η «Βιθυνία» αμφότερα με χιλιάδες, και τέλος περί το απόγευμα ο «Μαίνανδρος» με 2.800 άλλους πρόσφυγας … (Από τον τοπικό τύπο) και ‘’…Το μαύρον αυτό κύμα, μας το απέστειλεν η αντίπεραν του Αιγαίου ακτή…’’ Τάκης Οικονομάκης.

Η καταστροφή της Σμύρνης, της ‘’κοσμοπολίτικης ελληνικής πόλης’’ και μητρόπολης του Μικρασιατικού Ελληνισμού είναι γεγονός. Η μεγαλύτερη ανθρωπιστική καταστροφή που έπληξε την περιοχή μας και από τις μεγαλύτερες αναγκαστικές  μετακινήσεις πληθυσμών στη σύγχρονη Ιστορία ‘’άλλαξε τον ρουν της Ιστορίας της Ελλάδας και ήταν εξίσου σημαντική και για τη Δύση’’.

 Και, φυσικά, σηματοδότησε το τέλος της πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που παραχώρησε τη θέση της στο μονοεθνικό τουρκικό κράτος. Καθοριστική για την εξέλιξη αυτή ήταν η πολιτική του κινήματος των Νεότουρκων εθνικιστών, που εκδηλώθηκε το 1908 και από το 1911 αποφάσισαν σε συνέδριό τους στην οθωμανική Θεσσαλονίκη να ακολουθήσουν πολιτική καταπίεσης των χριστιανικών κοινοτήτων, με στόχο την εξάλειψή τους. Όσοι δεν εξοντώθηκαν (Έλληνες της Ανατολής, Αρμένιοι, Ασσυροχαλδαίοι) υποχρεώθηκαν να εκπατριστούν.

 Υποστηρικτές τους στα σχέδια αυτά στάθηκαν οι Γερμανοί, που επιδίωξαν το ξαναμοίρασμα του παλιού  κόσμου των αγορών και την οικονομική κυριαρχία τους στην Εγγύς Ανατολή με την εξαφάνιση των μόνων ανταγωνιστών τους, των Ελλήνων και των Αρμενίων. Άλλωστε, η συμμετοχή τους στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ευνόησε αυτή την πολιτική των δύο συμμάχων.

 Και, όσο αυτοί υλοποιούσαν τις μεθοδεύσεις τους -ήδη από το 1914 είχαν αρχίσει οι ομαδικές διώξεις  κατά των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης και της Ιωνίας και το 1916 κατά των περιοχών του Δυτικού Πόντου- η Ελλάδα θα έμπαινε στη δίνη του εθνικού διχασμού με αφορμή τη στάση της στον Α’ΠΠ (ουδετερότητα οι φιλογερμανοί φιλομοναρχικοί, συμμετοχή στον πόλεμο στο πλευρό των Αγγλογάλλων-Αντάντ, οι φιλοβενιζελικοί).

Η ρήξη των στρατηγικών βασιλιά και πρωθυπουργού είχε αρνητικές επιπτώσεις στα γεγονότα που ακολούθησαν. Δηλαδή, με  την ήττα της Αντάντ στην Καλλίπολη (1915-1916), όπου δεν μπόρεσε να συνδράμει η ουδέτερη ακόμα Ελλάδα, απέτυχαν να αποτρέψουν τα σχέδια των Νεοτούρκων για εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών.

Επιπλέον, με την κυβερνητική αλλαγή στις εκλογές του 1920, τέθηκε εκτός κεντρικής πολιτικής ο Βενιζέλος, ο κύριος συνομιλητής των Δυτικών συμμάχων, οι οποίοι είχαν οικονομικά συμφέροντα στη Μικρά Ασία, όπου ακόμα κλιμακώνονταν οι πολεμικές επιχειρήσεις στο μικρασιατικό μέτωπο… παρά τις προεκλογικές υποσχέσεις για τον τερματισμό τους.

Αντιθέτως, η επαναφορά του βασιλιά Κωνσταντίνου έστρεψε τους συμμάχους σε επαφές και συμφωνίες με τον ηγέτη των Τούρκων εθνικιστών, τον Μουσταφά Κεμάλ, τον διαφαινόμενο νικητή και πρωταγωνιστή των εξελίξεων στην περιοχή.

Εξάλλου, η υποβάθμιση των έμπειρων αξιωματικών και η αντικατάστασή τους  σε επιτελικές θέσεις από ανεπαρκείς αξιωματικούς συνέτεινε στην κατάρρευση του μετώπου.

Η πυρπόληση της Σμύρνης αποφασίστηκε, γιατί…’’αν έμεναν τα κτήρια στη θέση τους, δεν θα μπορούσαμε να απαλλαγούμε από τις μειονότητες…’’(Falih Rifki Atay). Και, παρά την απαγόρευση από την πλευρά της  ελληνικής κυβέρνησης να εγκαταλείψει ο ελληνικός πληθυσμός τη Μικρά Ασία, μεγάλο κύμα προσφύγων άφησε για πάντα τα πατρογονικά χώματα και πριν από την ανταλλαγή πληθυσμών που προέβλεπε η Συνθήκη της Λωζάνης (1923).

Ο τοπικός τύπος της πόλης του Βόλου περιγράφει: ‘’Από τας πρωινάς ώρας, ήρχισεν η αποβίβασις των προσφύγων δια λέμβων,  δια φορτηγίδων και μικρού ατμοπλοίου. Οι αποβιβαζόμενοι, άλλοι έκλαιον, άλλοι εσταυροκοποιούντο, άλλοι φιλούσαν το χώμα που τους εδέχετο και εις άλλων το πρόσωπον ερώδιζεν ένα αίσθημα ανακουφίσεως ότι ετερματίσθη η φρικώδης κόλασις των απεριγράπτων μαρτυρίων του τελευταίου μηνός’’.

Με την τραγικότητα των αγρίων ημερών που επέρασαν ζωγραφισμένη στο πρόσωπο τους, κουρέλια ανθρώπινα εντός ολίγου ήρχισαν να πυκνώνουν στο κεφαλόσκαλο, και το Ακταίο, ολοένα πληθυνόμενοι και απλωνόμενοι εις όλη σχεδόν την παραλία. Έπειτα οι κάθετοι δρόμοι τους εδέχοντο και όλα τα πεζοδρόμια των πρώτων παραλιακών τετραγώνων εδέχθησαν προχείρως προσφυγικάς εγκαταστάσεις. »

Και όπως σε κάθε τραγική κατάσταση – αλλού έρχεται στην επιφάνεια η μεγαλοσύνη του ανθρώπου και αλλού ξεπροβάλλει το μαύρο πρόσωπο της εκμετάλλευσης.  Έτσι στο ίδιο άρθρο η ΘΕΣΣΑΛΙΑ μας λέει για την «Σκόπελον, όπου οι κάτοικοι έδειξαν υπέροχον διαγωγήν  ανοίξαντες τα σπίτια τους και προσφέραντες κάθε περίθαλψιν» σε 1500 πρόσφυγας. Και δυό αράδες πιο περα αναφέρει για τα «καθάρματα που εις όλην αυτήν την τραγωδίαν αντίκρυσαν ευκαιρίαν εκμεταλλεύσεως .. με την αλλαγήν των τουρκιών λιρών για 15, 12, 10 και 8 δραχμάς … ενώ η τιμή της ελευθέρας αγοράς ήταν υπέρ τας είκοσι…

Αισχρότατη διαγωγήν έδειξαν και μερικοί μανάβηδες πωλούντες προς 4 δρχ τα σταφύλια… Ένας αμαξάς όστις μετέφερε ένα ασθενές παιδί πρόσφυγος εις το νοσοκομείο δεν ηρκέσθη να πάρη μία λίρα αλλά και του άρπαξε το μπόγο που είχε διασώση από τους τσέτας…

Το φρικτό αυτό θέαμα εγέννησε την γενικήν αγανάκτησιν συνεπεία της αδρανείας των αρχών, αίτινες δεν έδειξαν την προνοητικότητα που εχρειάζετο…. Μόνο οι κ.κ. Χονδρόπουλος καπνέμπορος και Δημ. Στ. Παπαγεωργίου βιομήχανος έσπευσον να αγοράσουν εξ ιδίων των σεβαστή ποσότητα συμπυκνωμένου γάλακτος και άλλων τινών ειδών δια τα παιδιά των προσφύγων, τα οποία και διένεμαν».

Πρόσφυγες κατέπλευσαν στο λιμάνι του Βόλου, διότι ο Βόλος ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν ένα σταθερά ανερχόμενο βιομηχανικό και εμπορικό κέντρο. Άνδρες και γυναίκες αποτέλεσαν φθηνό εργατικό δυναμικό στις βιομηχανικές επιχειρήσεις.

Αρκετοί ήταν οι πρόσφυγες που προέρχονταν από τα παράλια της Μικράς Ασίας και ασχολήθηκαν με τη ναυτιλία. Βρήκαν δουλειά στο λιμάνι του Βόλου ως ναυτικοί, λιμενεργάτες, αλιείς, αλλά και ιδιοκτήτες πλοιαρίων.

Άλλοι πάλι άρχισαν να δημιουργούν σιγά–σιγά εμπορικά μικρομάγαζα αρχικά  στον συνοικισμό του Ξηρόκαμπου, που ονομάστηκε Νέα Ιωνία. Άνοιξαν παντοπωλεία, καφενεία, τσαγκάρικα, αρτοποιεία και κουρεία τα οποία εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της προσφυγικής κοινωνίας. Άλλοι δε κατάφεραν να μεταφέρουν από τη Μικρά Ασία τα κεφάλαια των επιχειρήσεών τους και να τις ανασυγκροτήσουν στον Βόλο.

Η αποδοχή και η ενσωμάτωσή τους στην τοπική κοινωνία θα αργήσει να συμβεί. Η προσφυγιά δεν είναι καλοδεχούμενη ιδιαίτερα από μια φτωχή χώρα, αλλά οι μνήμες, η αλληλεγγύη μεταξύ τους, ο σκληρός αγώνας να σταθούν στα πόδια τους, η περηφάνια για την ταυτότητα και τη συμβολή  τους στην πρόοδο της καινούριας πατρίδας, σιγά-σιγά καταλαγιάζουν τον πόνο από το τραύμα της εγκαταλειμμένης πατρίδας.

Πηγές:

Αξιοποιήθηκε το βιβλίο του Βλάση Αγτζίδη, ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

Από τη Λούξεμπουργκ και τον Γληνό, στην ήττα και το τραύμα

 Εκδόσεις, Historical  Quest

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμ. ΙΕ

Το άρθρο του ιστορικού Αθανάσιου Λαμπρόπουλου: Η εγκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων στη Νέα Ιωνία Βόλου

Πηγές:

taxydromos.gr  

mikrasiatis.gr

*Στην Κεντρική Φωτογραφία: Πρόσφυγες στις αποθήκες, 1923-1924. (συλλογή Πολιτιστικού Συλλόγου Μικρασιατών Μαγνησίας «Το Εγγλεζονήσι»)ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΕΙΩΝ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΩΝ ΔΗΜΟΥ ΒΟΛΟΥ

Το άρθρο Μικρασιάτες πρόσφυγες (1922) στη Μαγνησία Θεσσαλίας εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Της Αποστολίας Πάνου

Δεκαέξι μόλις χρόνια μετά την προσάρτηση και απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τον τούρκικο ζυγό(1881), και ενώ ο κόσμος στα χωριά και στις πόλεις προσπαθούσε να στήσει τη ζωή του, τα σύννεφα του πολέμου πυκνώνουν και ο λαός της Θεσσαλίας θα ξαναπεράσει για 14 μήνες σε οθωμανική κατοχή.

 Πρόκειται για τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, που  προκλήθηκε με αφορμή την επέμβαση της κυβέρνησης Δηλιγιάννη στο Κρητικό Ζήτημα.

Πιο συγκεκριμένα, κάτω από την πίεση του επιζήμιου ‘’πατριωτισμού’’ και των ανεύθυνων ενεργειών της λεγόμενης Εθνικής Εταιρείας   που απέστειλε ένοπλες δυνάμεις προς συμπαράσταση των επαναστατημένων το 1896 Κρητών, η ελληνική κυβέρνηση εμπλέκεται σε πόλεμο με την Τουρκία (Απρίλιος του 1897) με τον ελληνικό στρατό απαράσκευο∙ αγέλη χαρακτήρισε τον  ελληνικό στρατό της εποχής ο  Χαρίλαος Τρικούπης από το βήμα της Βουλής…

Σ’ αντίθεση με τον καλύτερα καταρτισμένο τουρκικό στρατό, ανεπαρκής ήταν ο οπλισμός και τα στελέχη του. Άλλωστε, το μεγαλύτερο μέρος του στρατεύματος προερχόταν από τη Μικρά Ασία, η οποία  αποτέλεσε την καλύτερη και πιο ανελέητη στρατιά κάτω από την οθωμανική σημαία.

Οι προειδοποιήσεις μέσω του τύπου για επίδειξη αυτοσυγκράτησης του λαού μπροστά σε μια κρίσιμη απόφαση εμπλοκής στην περιπέτεια του πολέμου, δεν είχαν αποτέλεσμα στην κοινή γνώμη, η οποία ήδη είχε διαμορφωθεί υπέρ της στρατιωτικής αναμέτρησης.

Το Μάρτιο του 1897, ευρωπαϊκές και αμερικανικές εφημερίδες στέλνουν ανταποκριτές, για να καλύψουν τις εχθροπραξίες, μιας και θεωρείται σχεδόν βέβαιος ο επερχόμενος πόλεμος μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Τα γεγονότα είναι ραγδαία. Το Μάρτιο του 1897,  3.000 ένοπλοι  οργανωμένοι από την Εθνική Εταιρεία εισέβαλαν στην περιοχή της Κρανιάς και καταδίωξαν ασθενείς τουρκικές φρουρές, όμως αναγκάστηκαν να επιστρέψουν στο ελληνικό έδαφος, αφού ήρθαν αντιμέτωποι και προσβλήθηκαν από τμήματα του τουρκικού στρατού.

Η Πύλη αποφάσισε τη διακοπή των ελληνοτουρκικών σχέσεων, αφού η ενέργεια αυτή αποτέλεσε αφορμή πολέμου.

      Η πρώτη φάση του ελληνοτουρκικού πολέμου ήταν η μάχη των συνόρων (εκτός της ελληνικής επικράτειας ήταν τότε η Ελασσόνα). Πρόκειται για πολυήμερες συγκρούσεις στο τμήμα της οροθετικής γραμμής στα βόρεια της Λάρισας και έγιναν με σκοπό να βελτιώσουν τη στρατηγική τους θέση οι αντίπαλες δυνάμεις.

Επικεφαλής της ελληνικής ταξιαρχίας  που είχε καταλάβει τη γραμμή Μπουγάζι- Λουσφάκι -Γκριτζόβαλη – Μελούνα, ήταν ο ταξίαρχος Μαστραπάς και διοικητής των τουρκικών στρατευμάτων ο Ετέμ Πασάς. Στις θέσεις Ρεβένι, Μπουγάζι, Νεζερό, Μάτι δίνονται μεγάλες μάχες ενώ ισχυρές δυνάμεις καλύπτουν το στενό της Μελούνας.

Στις 8 Απριλίου 1897, από τη Μελούνα κατέβηκαν στα βόρεια της περιοχής Μάτι κοντά στον Τύρναβο τα τουρκικά στρατεύματα, τα οποία οι ελληνικές δυνάμεις περιορίστηκαν να παρεμποδίσουν με βολές πυροβολικού.

Και παρά την εντολή από το ελληνικό αρχηγείο να καταληφθεί το Μάτι, όπου υπήρχε πρόταση να προκληθεί τεχνητή πλημμύρα, για να περιοριστεί το μέτωπο εισβολής και να απωθηθεί ο εχθρός προς τις ορεινές διαβάσεις, αυτό δεν έγινε εφικτό. Ανταποκριτές εφημερίδων που καλύπτουν τα γεγονότα,  αναφέρουν ότι το σχέδιο των Τούρκων ήταν να προωθήσουν το μεγαλύτερο μέρος του ισχυρού στρατού τους πρώτα προς τον Τύρναβο και από εκεί στη Λάρισα, όπου είχε στρατοπεδεύσει υπολογίσιμος αριθμός ελληνικών δυνάμεων.

Oι Τούρκοι κοντά στο Μάτι κυρίευσαν δύο χωριά, την Λυγαριά και το Καρατζόλι, δύο δευτερεύοντες σταθμούς του περάσματος της Μελούνας. Η πιο αποφασιστική μάχη του πολέμου διεξάγεται σε όλη την έκταση από την περιοχή που εκτείνεται από το Μάτι μέχρι το χωριό Δελέρια -μάχη όχι δευτερεύουσας σημασίας από στρατηγική άποψη–που αποτελεί και την τελική φάση της μάχης των συνόρων.

 Ο εχθρός θέλοντας να διασπάσει την ελληνική παράταξη, επιτέθηκε στο Μάτι και στα Δελέρια, όπου και διέθεσε το μεγαλύτερο μέρος της δύναμής του, ενώ από την ελληνική πλευρά διατέθηκε ένα περίπου σύνταγμα, δηλαδή μόνο το 1/10 των δυνάμεων του θεσσαλικού μετώπου αντιμετώπισε το βάρος της εχθρικής επίθεσης, γεγονός που δημιουργεί ευθύνες για το Αρχηγείο.

Ασυνεννοησία μεταξύ διαδόχου, μέραρχου και ταξίαρχου και η σύγχυση που επικράτησε, είναι κάποιες από τις αιτίες, στις οποίες οφείλεται η κατάληψη των Δελερίων και η άτακτη υποχώρηση που ακολούθησε.

Τη νύχτα της 11ης Απριλίου τα Δελέρια και το Μουσαλάρ ύστερα από 16 χρόνια ελεύθερου βίου γνώρισαν ξανά την τουρκική κατοχή και τη μανία των βαζιβουζούκων (ατάκτων στρατιωτών).

Ο ανταποκριτής του Associated Press επιβεβαιώνει την υποχώρηση του ελληνικού στρατού προς τη Λάρισα και επικαλούμενος συνέντευξη του Ετέμ πασά σε συνάδελφό του αναφέρει: o Ετέμ πασάς γελώντας είπε: «Είμαι πραγματικά ευγνώμων στον διοικητή του ελληνικού στρατεύματος, ο οποίος μου έδωσε αυτά τα μέρη.

Η ελληνική υποχώρηση ήταν γενική πανωλεθρία. Άφησαν τα πάντα πίσω, συμπεριλαμβανομένων τεράστιων ποσοτήτων πυροβόλων όπλων και πυρομαχικών, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν.»

   Η είδηση της ήττας των ελληνικών στρατευμάτων στο Μάτι, της κατάληψης του Τυρνάβου και της Λάρισας και της άτακτης υποχώρησης των πριγκίπων και του ελληνικού στρατού στα Φάρσαλα, προκάλεσε αντιδράσεις του λαού κατά των υπευθύνων της ταπεινωτικής ήττας και κυρίως κατά του επικεφαλής των στρατευμάτων πρίγκιπα Κωνσταντίνου. Την κυβέρνηση Δηλιγιάννη τη διαδέχθηκε κυβέρνηση οικουμενικής ανοχής του Δημητρίου Ράλλη.

   Στο μεταξύ, μετά την υποχώρηση του ελληνικού στρατού στα Φάρσαλα, επακολούθησε και γενική έξοδος του αμάχου πληθυσμού. Στο χρονικό διάστημα μεταξύ 14ης και 24ης Απριλίου 1897 η ελληνική ταξιαρχία με διοικητή το συνταγματάρχη Κωσταντίνο Σμολένσκη έδωσε αλλεπάλληλες μάχες άνισες κοντά στο Βελεστίνο, από όπου απώθησε τους Τούρκους.

Στις 23 Απριλίου μεγάλη επίθεση πολύ ισχυρών τουρκικών δυνάμεων ανάγκασε σε υποχώρηση τον κύριο όγκο του ελληνικού στρατού από Φάρσαλα στο Δομοκό, όπου δόθηκε και η τελευταία μάχη.

Στις 26 Απριλίου οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το Βόλο και έξω απ’ τη Λαμία υπογράφεται η ανακωχή με την παρέμβαση της Ρωσίας και, τέλος, στις 22 Νοεμβρίου 1897 υπεγράφη στην Κωνσταντινούπολη συνθήκη ειρήνης.

 Η Ελλάδα εκκενώνει μια περιοχή που βρίσκεται ανάμεσα στον Όλυμπο και τα Καμβούνια όρη και  η οποία θα περιέλθει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτά ήταν τα εδαφικά οφέλη της Τουρκίας και αφορούσαν σε στρατηγικές θέσεις υψωμάτων και όχι σε κατάληψη κατοικημένων περιοχών, εκτός από ένα χωριό, την Κουτσούφλιανη (δυτικά της Ελασσόνας).

Προβλεπόταν εκκένωσή της και οι κάτοικοί της θα μετεγκαθίσταντο σε μια νοτιότερη περιοχή μέσα σε ελληνικό έδαφος. H αναμέτρηση, λοιπόν, αυτή τελείωσε χωρίς ουσιαστικές εδαφικές απώλειες για τη Θεσσαλία και το ελληνικό κράτος.

    Ωστόσο, ο πόλεμος του 1897,  η σκοτεινή πλευρά της Μεγάλης Ιδέας, αποτέλεσε και εθνική ταπείνωση για τη χώρα, αφού υποχρεώθηκε στην καταβολή πολεμικής αποζημίωσης στην Τουρκία, της επιβλήθηκε διεθνής οικονομικός έλεγχος και καταδείχθηκαν οι σοβαρές αδυναμίες σε στρατιωτικό επίπεδο. Όσο για τους Θεσσαλούς, ο πόλεμος αυτός ήταν ‘’αληθινός εφιάλτης’’.

Για τη συντήρηση περίπου 100.000 ανδρών που εγκατέστησαν οι νικητές, ακολούθησε ληστρική εκμετάλλευση των οικονομικών πόρων της περιοχής και φυγή πολλών κατοίκων στη νότια Ελλάδα από τον φόβο των Τούρκων.

Οι Οθωμανοί λεηλάτησαν νοικοκυριά, άρπαξαν σοδειές, έσφαξαν χιλιάδες πρόβατα και αροτριώντα ζώα και στις πόλεις βρέθηκαν στο στόχαστρό τους εμπορικές αποθήκες και καταστήματα.

Αν και ήθελαν να αρπάξουν και τη σοδειά του 1898, οι Οθωμανοί πιεζόμενοι από τις Μεγάλες Δυνάμεις αποχώρησαν τέλος Απριλίου με  αρχές Μαΐου του 1898. Για την υποχώρηση του ελληνικού στρατού το 1897 η εφημερίδα Όλυμπος γράφει στις 17-6-1898 …

Λύπην αλγεινήν γεννά εν ημίν η επελθούσα κατάστασις και η εθνική ημών φιλοτιμία τιτρώσκεται εις τα καίρια, όταν αναλογιζώμεθα ότι εξέφυγον των χειρών ημών προσκαίρως απραγματοποίητοι οι προαιώνιοι πόθοι του Ελληνισμού, και τα εθνικά ημών ιδεώδη δεν προσέλαβον την προσδοκωμένην πραγματικήν ενσάρκωσιν εν τω τελευταίω πολέμω.’’

    Για την επίδραση που είχε στην εμπόλεμη περιοχή η έκβαση του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 κάνει λόγο η ακόλουθη διήγηση, ανέκδοτη παράδοση, που αποδίδει τη σωτηρία του Τυρνάβου σε θαυματουργική επέμβαση ενός προστάτη αγίου :

“Το 1897 οι Τούρκοι κατέβιναν να κάψ’νε τουν Τούρναβο. Όλοι οι Τουρναβίτες έφυγαν και πήγαν στη Λαμία κι στουν Τούρναβο έμειναν μόνο οι γριές και οι γέρ’. Οι Τούρκ’κατέβ’καν απ’ του Λουσφάκ’. Έδωσε διαταγή η κόλαγας και κάψαν τουν Προφήτ’ Ηλία, ύστιρα πήγαν να κάψουν τουν Άϊ- Θανάσ’.

Μόλις έβαλαν φουτιά η κόλαγας πρήσ’κε ούτε να μ’λήσ’ μπουρούσι ούτε να φάει. Έδωσι διαταγή τότε στου γραμματέα να τ’ δώσ’ χαρτί και μολύβ’ κι έγραψι να μην κάψ’νε τουν Τούρναβο κι αμέσως έχτισι τ’ς εκκλησές και γλύτωσι ου Τούρναβος.”

Από το βιβλίο μου: Η ΡΟΔΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Η Αποστολία Πάνου εργάστηκε ως φιλόλογος και είναι συγγραφέας με καταγωγή από την Ροδιά Τυρνάβου.

Το άρθρο Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 σε θεσσαλικό έδαφος εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Της Αποστολίας Πάνου

Η περιοχή που εκτεινόταν μεταξύ του Ολύμπου και του Πηνειού σε μια μεγάλη χρονική περίοδο -προϊστορικοί και ιστορικοί χρόνοι- ονομαζόταν Περραιβία  και  Περραιβοί, οι αρχαίοι κάτοικοι του χώρου αυτού, δηλαδή του Κάτω Ολύμπου και του βόρειου τμήματος  της περιοχής  Λάρισας.

Θεωρείται η χώρα των ‘’περασμάτων’’, η χώρα των ορεσίβιων με κυρτά (ραιβά) μέλη και η χώρα των κατοικούντων πέρα από τον Πηνειό. Το όνομα ίσως είναι μυκηναϊκής προέλευσης. Ο δε Όμηρος αναφέρει τους μενεπτόλεμους-γενναίους Περραιβούς ανάμεσα στους συμμετέχοντες στον Τρωικό πόλεμο (Ομήρου Ιλιάδα, Β,747-754).

Ο τρόπος ζωής των αρχαίων Περραιβών σαφώς και καθορίστηκε από τη γεωμορφολογία, το κλίμα, το υψόμετρο, συνθήκες παρόμοιες με τις σημερινές, ευνοϊκές για την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας και της γεωργίας.

Οι δίοδοι της Περραιβίας από τη Θεσσαλία προς τη Μακεδονία και το αντίστροφο διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη στρατιωτική ιστορία της περιοχής και βέβαια, διευκόλυναν τις πολιτιστικές και θρησκευτικές σχέσεις των Θεσσαλών με τους Μακεδόνες.

Οι αναθηματικές επιγραφές που βρέθηκαν στη Φάλαννα, στους Γόννους και στο Πύθιο, σημαντικές πόλεις της περιοχής, μαρτυρούν τη διάδοση της λατρείας της θεάς Εννοδίας (θεά των δρόμων–Έν(ν)οδία), που λατρευόταν-εκτός άλλων θεσσαλικών περιοχών- ιδιαίτερα στην Περραιβία.

Σχετικά με την καλλιτεχνική παραγωγή, τον 6ο και 5ο π.Χ αι. ανθούν στη Λάρισα οργανωμένα εργαστήρια πλαστικής και τα άφθονα κεραμεικά ευρήματα δείχνουν στενές εμπορικές σχέσεις με την Αττική, την Κόρινθο και τα νησιά του Αιγαίου.

Και στη θέση κοντά στη συμβολή Ξεριά-Πηνειού, βρέθηκαν γλυπτές δημιουργίες Θεσσαλού τεχνίτη των κλασικών χρόνων από ντόπιο λευκό μάρμαρο. Μία εικονίζει βρεφοκρατούσα και θηλάζουσα μητέρα, από την Κονδαία(;)-Ροδιά Τυρνάβου.

Στα γλυπτά όπου αποδίδονται γυναικείες παραστάσεις,‘’αυτές περιορίζονται στα όρια του οίκου και της ιδιωτικής σφαίρας’’. Η μητρική φροντίδα και η δραστηριότητα της γυναίκας στο εσωτερικό του οίκου της (στήλη γυναίκας που γνέθει, από το Καστρί Τυρνάβου του 5ου π.Χ. αιώνα) ήταν δημοφιλή θέματα στις θεσσαλικές παραστάσεις  με ‘’κυρίαρχη θέση στις αξίες της τοπικής κοινωνίας και κυρίως στις βορειότερες περιοχές’’, Περραιβία, Πελασγιώτιδα (ό σημερινός νομός Λάρισας, μέρος της αρχαίας Πελασγιώτιδας). 

Η σχέση με τα ζώα υπερτερεί εντυπωσιακά στις ανδρικές στήλες. Στα γλυπτά σώζονται και επιγραφές. (Ενθετταλίζεσθαι, Δημήτρης Μποσνάκης).

∗ Φωτογραφία εξωφύλλου -Η βρεφοκρατούσα-θηλάζουσα, του 5π.Χ αιώνα στα ΝΑ της σημερινής Ροδιάς Τυρνάβου

Διαβάστε όλα τα νέα του tirnavospress.gr, μπορείτε να μας βρείτε και να μας ακολουθήσετε στο Facebook, Instagram, YouTube, Google News και Twitter.

Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν: Αναφέρεται ως πηγή το tirnavospress.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά. – Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή – Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.

Το άρθρο Καλλιτεχνήματα στο χώρο της Περραιβίας εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Της Αποστολίας Πάνου

‘’Σφόδρα παλαιά και μυθώδη και ουχί ομολογούμενα’’, δηλαδή αναπόδεικτα και ασαφή είναι τα καθέκαστα της ιστορίας της αρχαίας Θεσσαλίας, κατά τον ιστορικό και γεωγράφο Στράβωνα. 

Από τις λέξεις θέσις και αλς, δηλαδή η θέση της θάλασσας, θεωρείται ότι προέρχεται η λέξη Θεσσαλία. Κατά παρόμοιο τρόπο, το γεγονός ότι ήταν λίμνη στα απώτερα προϊστορικά χρόνια οδήγησε ορισμένους γλωσσολόγους να δεχθούν ότι η λέξη ‘’Θεσσαλός’’ έχει την ίδια σημασία και προέλευση με τη λέξη ‘’θαλάσσιος’’ και σημαίνει τον κάτοικο του υδάτινου μέρους, της θάλασσας. Η θαλασσία, λοιπόν, με την αντιμετάθεση των γραμμάτων και για να αποφευχθεί η επανάληψη του γράμματος (α) έγινε θεσσαλία.

Τη γη που πήρε το όνομα Θεσσαλία, της οποίας τα όρια με βάση τις γνώσεις του Στράβωνα και των νεότερων ερευνητών ήταν πλατύτερα από τα σημερινά (κατά τους Γεωμετρικούς χρόνους,11ου έως τον 8ο αι. π.X.) αποκαλούσαν με διάφορα ονόματα, πριν την εισβολή και την εγκατάσταση των Θεσσαλών.

Έχουν παραδοθεί διάφορα ονόματα, όπως Πυρραία από την Πύρρα, σύζυγο του μυθικού Δευκαλίωνα και Πελασγία από τον μυθικό γενάρχη των Πελασγών, Πελασγό, Αιμονία από τον Αίμονα, γιο του Πελασγού και ηγέτη των Αιμόνων που ήταν προθεσσαλικοί και προελληνικοί κάτοικοι της περιοχής.  

Αιολίς, λόγω της αιολικής φυλής που κατοικούσε εκεί και Νεσσωνίς από την ομώνυμη λίμνη, ή από το γιο του Θεσσαλού Νέσσωνα. Ο Όμηρος ονόμαζε τη θεσσαλική χώρα με την ευρύτερη έννοια με το επίθετο πελασγικόν, για να αντιδιαστείλει τη Θεσσαλία από την Πελοπόννησο που ονομαζόταν ‘’Αχαϊκόν Άργος’’.

Κατά τον Στράβωνα, οι παλαιότεροι εγκατεστημένοι εκεί λαοί, ήταν κυρίως οι Πελασγοί, αλλά και οι Αίμονες στη Λάρισα και γενικά στη Θεσσαλία, οι Λέλεγες-στα τέλη Νεολιθικής, αρχές Χαλκοκρατίας- που μιλούσαν τη γλώσσα των Χετταίων Μικρασιατών.

Κινητικότητα παρατηρείται μετά το 1900 π.Χ., όταν συντελούνται μετακινήσεις αρχαιοελληνικών φύλων προς και από τη Θεσσαλία σε δύο περιόδους, την ύστερη Εποχή του Χαλκού και αργότερα, την εποχή του Σιδήρου ή αλλιώς την Γεωμετρική περίοδο.

Πρωτοελληνικές ομάδες, αιολόφωνα φύλα, οι Περραιβοί, οι  Αινιάνες, οι  Φλεγύες, οι Μινύες, οι  Λαπίθες, καθώς και οι  Δόλοπες και  οι  Μάγνητες, αρχαιοελληνικά φύλα, έφτασαν στη νότιο Θεσσαλία αρχικά γύρω στα 1900 π.Χ. και υπέταξαν ακόμα τους εκεί εγκατεστημένους Αχαιούς, αιολικό φύλο και αυτοί, τμήμα ενός λαού ινδοευρωπαϊκού, απλωμένο και σε άλλες ελληνικές χώρες.

Εξάλλου, οι Ίωνες που στα ιστορικά χρόνια περιορίστηκαν σε μια μόνο περιοχή, την Αττική, είχαν κατοικήσει γύρω στα 1900 π.Χ. στη Β.Δ. Θεσσαλία, όπου μαρτυρείται ο Ίων ποταμός. Όσον αφορά τους Δωριείς, αυτοί κατέλαβαν την περιοχή στις παρυφές του Ολύμπου, την ονομαζόμενη Δωρίδα, κατόπιν Περραιβία και Εστιαιώτιδα.

Οι Θεσσαλοί που κατοικούσαν από το 1900 π.Χ και έπειτα κάπου ανάμεσα στη Θεσσαλία και την Ήπειρο, διαμόρφωσαν τη διάλεκτό τους με στοιχεία δυτικής ηπειρώτικης και αιολικής διαλέκτου. Στη συνέχεια, επιδίωξαν να μετακινηθούν στο εσωτερικό του άλλοτε μυκηναϊκού χώρου από τις ορεινότερες και πιο άγονες περιοχές με τους λιγοστούς πόρους της ηπειρωτικής Ελλάδας στις πεδινότερες και παραγωγικότερες εκτάσεις.

Οι Θεσσαλοί, λοιπόν, ή Πετθαλοί, ’’έθνος κατακτητικόν και μάχιμον, πολυάνθρωπη και πολεμική φυλή’’, αφού εγκατέλειψαν την Ήπειρο-Θεσπρωτία εξήντα χρόνια μετά τον Τρωικό πόλεμο, το 1020 π.Χ.(11ος αι.) αν και δεν υπάρχει ομοφωνία ως προς το χρόνο έλευσής τους, κατέλαβαν αρχικά τις δυτικές πεδινές εκτάσεις της θεσσαλικής γης, στη θέση της ομηρικής Άρνης (Θουκυδίδης) και στη συνέχεια, εγκαταστάθηκαν στην πεδιάδα της Λάρισας.

 Με την ολοκλήρωση της κατάκτησης της ‘’χώρας’’, αυτή θα πάρει από τους Θεσσαλούς το όνομα Θεσσαλία. Οι Θεσσαλοί, λοιπόν, υποδούλωσαν τα υπάρχοντα αιολόφωνα φύλα είτε υποχρεώνοντάς τα σε μετοίκηση (Λέσβο, στην Τένεδο και στα βόρεια της Μικράς Ασίας) είτε οδηγώντας τα υπό περιορισμό σε συγκεκριμένες περιοχές και  στα ορεινά τους λεγόμενους ‘’περίοικους’’ (Περραιβοί, Μάγνητες, Δόλοπες-Δωριείς, Αινιάνες) ως φόρου υποτελείς στους Θεσσαλούς.

Οι περισσότεροι κάτοικοι που παρέμειναν στην περιοχή, ελληνικά φύλα, υποτάχθηκαν και ως ‘’Πενέστες’’ ή ‘’Θεσσαλοοικέτες’’  έγιναν καλλιεργητές της γης των κυρίαρχων Θεσσαλών.

Η γη που κατακτήθηκε, μοιράστηκε σε κλήρους, οι οποίοι αντιστοιχούσαν σε ισάριθμα γένη. Πολλά γένη μαζί, που εκτός των ομοαίματων περιλάμβαναν και τους συγγενείς εξ αγχιστείας, συγκροτούσαν τις φρατρίες, που κατάφεραν να αποκτήσουν τεράστιες αγροτικές περιουσίες με την κατάκτηση, καταπάτηση ή αγορά.

Οι μικρές γαιοκτησίες δε μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες που επικρατούσαν, λόγω  της γεωμορφολογίας της χώρας, δηλαδή τους μεγάλους παγετούς, τα ζεστά και άνυδρα καλοκαίρια και τις επιδημίες, παρά μόνο μια μεγάλη γαιοκτησία με τα διαθέσιμα μέσα της. Η επικράτηση των μεγαλοκτηματιών, κατόχων μεγάλων εκτάσεων γης στις θεσσαλικές πεδιάδες είναι, επομένως, πανάρχαια.

Τέλος, στη διάρκεια του 9ου π.Χ. αιώνα φαίνεται ότι αποκαταστάθηκε η πολιτιστική ενότητα της Θεσσαλίας.

Πηγή: Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας, Αποστολία Πάνου

Το άρθρο Όταν οι Θεσσαλοί κατέκτησαν… τη Θεσσαλία εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Ήδη είχαν προχωρήσει στη χρήση της γλώσσας, λόγω της  ανάγκης για κατασκευή εργαλείων, για επαφές, συνεννόηση και ανταλλαγή πληροφοριών, που βέβαια, όξυναν τις νοητικές διεργασίες. Χρησιμοποιώντας τα χέρια του προόδευσε ο άνθρωπος!

 Γύρω στην αρχή της 7ης χιλιετίας π.Χ έχουμε την ώριμη περίοδο της γεωργίας. Το πέρασμα του ανθρώπου από τη νομαδική στη γεωργική ζωή, αποτελεί μεγάλη τομή στην ανθρώπινη ιστορία, διότι τότε αρχίζει ο άνθρωπος να στήνει την οικονομία και τους θεσμούς που έχουμε μέχρι σήμερα, και, φυσικά, η νεολιθική γεωργία έθεσε τις βάσεις για τη σημερινή.

Στο θεσσαλικό χώρο από τον κόλπο του Βόλου στα Ν.Α ως τα δυτικά των Τρικάλων και από τις υπώρειες της Όσσας ως την περιοχή του Δομοκού, έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη νεολιθικού πολιτισμού.

 Από τις ανασκαφικές έρευνες την περίοδο που είναι άγνωστη ακόμα η χρήση αγγείων (Προκεραμεική), βρέθηκαν λίθινα εργαλεία, πέτρινα σκουλαρίκια, αιχμές, βελόνες, αγκίστρια, λείψανα καρπών, απανθρακωμένα σπυριά σιταριού και οσπρίων και οστά ζώων.

Έτσι, φαίνεται ότι οι άνθρωποι ασχολούνταν με το κυνήγι, το ψάρεμα, την οικιακή κτηνοτροφία και γεωργία. Το σιτάρι ήταν το κυριότερο είδος που καλλιεργούσαν. Το άλεσμά του γινόταν με χερόμυλους και το ψήσιμο του ψωμιού στη χόβολη της εστίας ή σε μικρούς φούρνους.

Επίσης, καλλιεργούσαν τις συκιές και μάζευαν ξερά σύκα για το χειμώνα. Ακόμα, είχαν γνώσεις για την κατεργασία δερμάτων, το γνέσιμο και την ύφανση του μαλλιού. Εξάλλου, πρόβατα, κατσίκια, χοίροι, βοοειδή-για γάλα, κρέας και έλκυση- σκύλοι αλλά και αγριογούρουνα, λύκοι, αρκούδες, ελάφια, λαγοί, αγριοκάτσικα, αγριόπαπιες αποτελούσαν την πανίδα στον θεσσαλικό χώρο.

 Αξιοσημείωτη η συνεισφορά των γυναικών που ήταν υπεύθυνες για τη συλλογή σπόρων, την  καλλιέργεια φυτών, την  παρασκευή ψωμιού, την  καλαθοπλεκτική, την  κεραμεική, το  πλάσιμο και ψήσιμο του πηλού.

 Οι δραστηριότητες που προαναφέραμε προϋπέθεταν τη μόνιμη εγκατάσταση σε έναν τόπο, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν οι πρώτοι οικισμοί. Ο νεολιθικός άνθρωπος των αιγαιακών πληθυσμών στο θεσσαλικό χώρο είχε μόνιμη κατοίκηση κατά κανόνα στις μαγούλες (υπερυψωμένες μικρές εκτάσεις 5-10 στρεμμάτων) και εκεί κατοικούσαν 50-300 άτομα, για να προφυλλάσσονται από τις πλημμύρες του Πηνειού ποταμού και των παραποτάμων του και σε μεταγενέστερες ακόμα εποχές.

(Αξιόλογοι οικισμοί της εποχής του Χαλκού και κυρίως της Μυκηναϊκής εποχής έχουν εντοπιστεί στην περιοχή της Λάρισας-Τυρνάβου, ο προϊστορικός οικισμός της Αγίας Άννας στη Βρύση Τυρνάβου, η Μαγούλα Αγίου Αθανασίου Δελερίων και ο προϊστορικός οικισμός στο νεκροταφείο Ροδιάς). Κατά τους πρώιμους ιστορικούς χρόνους, μαγούλες αποτέλεσαν πεδίο για ταφές, όπως η μαγούλα πέρα μαχαλά στα ανατολικά της Ροδιάς αλλά και αργότερα στα ρωμαϊκά και βυζαντινά χρόνια.

 Με τη δημιουργία μόνιμων οικισμών συνδέεται η ύπαρξη κεραμεικής και κατασκευής αγγείων από πηλό για αποθήκευση υγρών και άλλων τροφίμων ή υλών (3000 χρόνια π.Χ.). Από την άλλη, τα ειδώλια ήταν δείγματα τέχνης, η οποία  λειτουργούσε ως μαγικό μέσο για τις δυσκολίες της ζωής. Σ’αυτά προβαλλόταν το θηλυκό στοιχείο, που κατά την άποψη ορισμένων ερευνητών συνδεόταν  με την ύπαρξη κάποιας ‘’Μητέρας Θεάς’’, σύμβολο της ευφορίας στους καρπούς και της ευγονίας στους ανθρώπους και στα ζώα. 

 Στη Θεσσαλία ο Νεολιθικός πολιτισμός γνώρισε μια από τις αναπτυγμένες μορφές του. Στις ‘’ταπεινές μαγούλες’’ βρίσκονται πληροφορίες για τη ζωή των πρώτων γεωργοκτηνοτρόφων που εγκαταστάθηκαν στην εύφορη πεδιάδα, αφού εγκατέλειψαν τον τρόπο ζωής του κυνηγού και του τροφοσυλλέκτη της Παλαιολιθικής Εποχής. Ελάχιστη είναι η έκταση που καλύπτουν, είναι οι παλαιότεροι αρχαιολογικοί χώροι και πρέπει να διαφυλαχθούν και για τις μέλλουσες γενιές.

Της Αποστολίας Πάνου     

Το άρθρο Οι πρώτοι γεωργοί και κτηνοτρόφοι στη θεσσαλική γη       εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Γράφει η Αποστολία Πάνου

Στη γεωλογική ιστορία ανάγονται σημαντικές πληροφορίες για την εξέλιξη της ζωής σε έναν τόπο και η γεωμορφολογία που προκύπτει από τη γεωλογική δραστηριότητα σε μια περιοχή, αποτελεί παράμετρο αναγκαία για τη γνώση της περιοχής αυτής.

  Η Θεσσαλία ολόκληρη, ως γνωστόν, λόγω γεωλογικών ανακατατάξεων, πριν από τη διάνοιξη της χαράδρας των Τεμπών ήταν μια εσωτερική λίμνη  ’’…την δε Θεσσαλίην λόγος εστί το παλαιόν είναι λίμνην…’’ (Ηρόδοτος).

  Με τη διάνοιξη της κοιλάδας των Τεμπών, η θεσσαλική λίμνη εκκενώνεται, δημιουργείται το υδρογραφικό της δίκτυο και ο Πηνειός αρχίζει να σχηματίζει το δέλτα του στην ακτή του Αιγαίου. Διευκολύνεται η συνένωση των παραποτάμιων χειμάρρων με την κύρια κοίτη του Πηνειού, μέρος της οποίας εγκιβωτίζεται στα σκληρά πετρώματα του υπόβαθρου και έτσι σχηματίζονται οι στενές κοιλάδες των Τεμπών, της Ροδιάς και του Καλαμακίου.

  Με την πάροδο χιλιετιών αποσαθρώνονται οι ορεινοί όγκοι από τα νερά της βροχής και τον άνεμο, χαμηλώνουν οι οροσειρές και τα υλικά των αποσαθρώσεων των ορεινών όγκων μεταφέρονται από τα ποτάμια και τους χειμάρρους στη θάλασσα ή σε κλειστές λεκάνες και πεδιάδες, όπως αυτές της Θεσσαλίας, οι οποίες μεταβάλλονται σε εύφορες πεδιάδες.

 Ειδικότερα, στην περιοχή του Πηνειού και Τιταρήσιου με την τεκτονική δραστηριότητα στα μέσα του Πλειστόκαινου, ενεργοποιούνται ρήγματα, όπως αυτό της Ροδιάς, της Γυρτώνης, του Τυρνάβου και της Λάρισας, που  οριοθετούν  τη Λαρισινή πεδιάδα και τη λεκάνη του Τυρνάβου.

Εξάλλου, η καταβύθιση της λεκάνης του Τυρνάβου σε σχέση με το ρήγμα της Ροδιάς, φρενάρει τη ροή των νερών και μειώνει την ενέργεια του ρεύματος, με αποτέλεσμα τα φερτά υλικά που πλεονάζουν, να οδηγούνται στην απόθεση και πρόσχωση που καθιστούν το έδαφος γ ό ν ι μ ο, χαρακτηριστικό που καθόρισε τον τρόπο ζωής των ανθρώπων  στη θεσσαλική γη. 

  Στη σύσταση του θεσσαλικού χώρου, λοιπόν, έπαιξε σημαντικό ρόλο η τεκτονική–σεισμική δραστηριότητα.

Το ρήγμα Τυρνάβου έδωσε 20 σεισμούς τα τελευταία 20.000 χρόνια. Δηλαδή μέσος όρος των μέσων όρων, ένα σεισμός κάθε χίλια χρόνια ή 800. Επίσης, το ρήγμα Ροδιάς, με πιο αργή περίοδο ενεργοποίησης είχε δώσει σεισμό 1.500 έως 2.000 χρόνια πριν.  

  Το ρήγμα του Τυρνάβου που παραμένει ενεργό, δίνει σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο συμπεριφοράς των σεισμών από την παλαιολιθική εποχή μέχρι σήμερακαι μελετάται ήδη από τη δεκαετία του 1990.

Το «Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Κέντρο Γεωλογίας των Σεισμών» με έδρα τον Τύρναβο δημιουργήθηκε με τη συμφωνία του ΑΠΘ, του Πανεπιστημίου της Φεράρας και του Δήμου Τυρνάβου με στόχους ερευνητικούς και εκπαιδευτικούς και φιλοδοξώντας να φιλοξενεί ερευνητές των σεισμών αλλά και το ευρύ κοινό, ώστε να υπάρξει και η ανάλογη ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινωνίας.

Επιδιώχθηκε, επιπλέον, η ίδρυση και λειτουργία Παλαιοσεισμολογικού Μουσείου, ενός μοναδικού, στον ευρωπαϊκό χώρο ανοιχτού μουσειακού πάρκου για τη γεωλογία των σεισμών.

Η εικοσαετής αυτή προσπάθεια, δυστυχώς, έμεινε ανολοκλήρωτη-προς το παρόν…

Το άρθρο Γεωμορφολογία και εξελίξεις στην περιοχή Τυρνάβου εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

  Γράφει η Αποστολία Πάνου 

Στα δυο περίπου χρόνια που πέρασαν από την πρώτη κακή εισβολή του κορωνοϊού, κατά κοινή ομολογία ανατράπηκε βάναυσα η ζωή σε όλο τον πλανήτη.

   Στο ξεκίνημα της πρώτης καραντίνας, διαβάζοντας σε μια ποιητική ανθολογία έργα πριν την Άλωση της Πόλης, την προσοχή μου τράβηξε το ρήμα περιορίζομαι και κυρίως η σημασία της, δηλαδή τρελαίνομαι. Δυστυχώς, οι επιβεβλημένοι και παρατεταμένοι περιορισμοί επιβεβαίωσαν με τον πιο τραγικό τρόπο -από τις συνέπειες που καταγράφηκαν σε όλα τα πεδία έκφρασης  και δραστηριοτήτων και φυσικά στον ψυχισμό των ανθρώπων- τη σύνδεση αυτή των εν λόγω εννοιών.

   Παράλληλα, αναδείχθηκαν ανεπάρκειες στο σύστημα υγείας και περίθαλψης και ως εκ τούτου έλλειμμα εμπιστοσύνης στο κράτος και τις υπηρεσίες του, κι από την άλλη ένας ακατανόητος ανορθολογισμός μερίδας πολιτών που οδήγησε σε προβληματικές διχαστικές συμπεριφορές…

   Κι αν αυτή είναι αδρομερώς η εικόνα του κόσμου μας σήμερα-έστω με τις επιμέρους διαφορές -ο συνειρμός που δημιουργείται, φέρνει μπροστά μας τις επιδημικές και πανδημικές εισβολές κατά το παρελθόν, σε κοινωνίες χωρίς υποστηρικτικές υποδομές, χωρίς την τεχνογνωσία του σημερινού επιπέδου και χωρίς -αλίμονο- το ‘’κοινωνικό’’ διαδίκτυο, ελλείψεις που έκαναν η ζωή των ανθρώπων στις υποχρεωτικές καραντίνες απάνθρωπη και αβίωτη.

  Συγκεκριμένα, μια πανδημική κρίση, η λεγόμενη ισπανική γρίπη, είχε σαρώσει τον κόσμο σχεδόν ένα αιώνα πριν, το 1918, με πολλά εκατομμύρια νεκρών και βέβαια ‘’σε κάθε σπίτι είχαν τουλάχιστον έναν και δύο νεκρούς’’, όπως διαβάζουμε σε προσωπικό ημερολόγιο Θεσσαλού προγόνου μας.

   Εξάλλου, ιδιαίτερα καταστροφική επιδημία, θανατική χολέρα  το 1813, έπληξε πολλές περιοχές και συγκεκριμένα αφάνισε πολλές ψυχές στον Τύρναβο και τη Ραψάνη. Είχε πλήξει την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και από κει μεταδόθηκε στα νησιά του Αιγαίου και στη Θεσσαλία. Περιηγητής στην περιοχή παρέχει τη μαρτυρία ότι ένας άρρωστος Τάταρος που ταξίδεψε από Κωνσταντινούπολη και πέθανε στον Τύρναβο, μετέδωσε την αρρώστια.

  Στις 8.600 ανήλθε ο αριθμός των νεκρών μόνο στον Τύρναβο. Πιθανόν η αδιαφορία των τουρκικών αρχών, η ανυπαρξία μέσων πρόληψης και απολύμανσης μετέτρεψε την πόλη σε ‘’απέραντο νεκροταφείο…μονάχα μερικοί Τούρκοι μοιρολάτρες είχαν παραμείνει στη Λάρισα μαζί με τους Εβραίους που εμπορεύονταν τα πράγματα των πεθαμένων’’.

  Τα περισσότερα χωριά στην πεδιάδα ήταν έρημα είτε επειδή οι χωρικοί τα είχαν εγκαταλείψει είτε επειδή πενθούσαν τους κατοίκους τους και τα σπαρτά έμεναν αθέριστα, γιατί ο θάνατος καραδοκούσε και υπερίσχυε της πλεονεξίας, μιας και το μεροκάματο έφτανε τα δώδεκα φράγκα, αλλά τα εργατικά χέρια έλειπαν για τη συγκομιδή.

  Ένα απόσπασμα δημοτικού τραγουδιού απαθανατίζει το κακό: Όλαι αι χώραι μόλεψαν κι όλαι παρηγορούνται, η Ραψάνη και ο Τύρναβος παρηγοριάν δεν έχουν, πέντε χιλιάδες πέθαναν κι ακόμα αποθνήσκουν…

   Επιλογικά, για να επανέλθουμε στο σήμερα, έχει γίνει αντιληπτό εκτός των άλλων ότι από την ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση μπορεί να προκύψουν τεράστιες ανατροπές, ότι είμαστε ανοχύρωτοι μπροστά σε τυχόν σχέδια χειραγώγησης και  κ υ ρ ί ω ς ότι, για να διαγραφεί  μια ευνοϊκή προοπτική για το μέλλον της ανθρωπότητας, η προτεραιότητα της τεχνοεπιστήμης και της πολιτικής θα πρέπει να αφορά  στη διαμόρφωση υπόβαθρου ικανού για την  προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (κυριότερα, υγείας, παιδείας, εργασίας, ασφάλειας) των λαών του κόσμου μας.

Το άρθρο Περί επιδημιών και πανδημιών στο παρελθόν και σήμερα εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Γράφει η Αποστολία Πάνου

    Είναι γεγονός ότι στα προεπαναστατικά χρόνια οι Θεσσαλοί είχαν δυναμική παρουσία τόσο πνευματική όσο και επαναστατική (μέσα στις τάξεις των λογίων, κληρικών και κλεφταρματολών). Ωστόσο, τις παραμονές της επανάστασης του 1821 νέες κοινωνικές δυνάμεις(κυρίως έμποροι) έρχονται στο προσκήνιο με τη συμμετοχή τους σε μυστικές οργανώσεις, όπως η Φιλική Εταιρεία που προετοίμαζε την ελληνική επανάσταση.

     Ο Λάζαρος Αρσενίου αναφέρει με βάση τα απομνημονεύματα του ενός από τους ιδρυτές της, Εμμανουήλ  Ξάνθου ότι η Θεσσαλία ήταν από τις περιοχές που πρωταγωνίστησαν αυτή την περίοδο της προετοιμασίας της επανάστασης. Ο λόγιος  Ά ν θ ι μ ος  Γ α ζ ή ς  ήταν ο πρώτος που μυήθηκε από το Γεώργιο Σέκερη και ανέλαβε την αποστολή της κατήχησης.

Εμπιστευτικά έγγραφα, οδηγίες για την οργάνωση, τα παραλάμβανε ο Γαζής και δεχόταν τον Αθανάσιο Τ σ α κ ά λ ω φ και τον Ξ ά ν θ ο στο Πήλιο για το θέμα της ανάθεσης της ηγεσίας σε πρόσωπο μεγάλου κύρους. Και ο Χ ρ ι σ τ ό φ ο ρ ο ς Πε ρ ρ α ι β ό ς, που  κατά το συγγραφέα  Γ. Λαμπρινό αποτέλεσε τον ζωντανό  κρίκο δύο περιόδων, την προδρομική του Ρήγα και την επαναστατική των χρόνων της Φιλικής, είχε σημαντική συμβολή στην προετοιμασία της Επανάστασης.

  Ένα άλλο σημαντικό στέλεχος  της Φιλικής ήταν  ο  Γ ε ω ρ γ ά κ η ς  Ο λ ύ μπ ι ο ς, Λιβαδιώτης από την πλευρά της μητέρας του, που  θα χάσει τη ζωή του κατά την ελληνική επανάσταση της Μολδοβλαχίας και θα σκοτωθεί  μαζί με τους Θεσσαλούς πολεμιστές του, ανατινάσσοντας τη μονή Σέκου. Εκπλήρωσε, έτσι,  ακέραια ό,τι έγραφε τον Σεπτέμβριο του 1820 στον Αλέξανδρο Υψηλάντη: “υπόσχομαι να αγωνιστώ ως την υστερινήν ρανίδα του αίματος μου χωρίς ποτέ να με δειλιάσει καμμία ανθρώπινος περίστασις”.

    Η εθνεγερσία του 1821 για τους Έλληνες της εποχής εκείνης ήταν άλλη μία επανάσταση που φυσικά δεν ήξεραν για την έκβασή της. Στα πεδινά ήταν αδύνατη η εξέγερση, αν και ήθελαν την επανάσταση σε όλα σχεδόν τα κέντρα, Λάρισα, Τρίκαλα, Τύρναβο, που ήταν οργανωμένα στη Φιλική. Όμως, δεν θα μπορούσαν να κάνουν το παραμικρό, γιατί οι κάμποι γίνονταν πλέον στρατόπεδα των Τούρκων και βάσεις εξορμήσεώς τους. Εξάλλου, σε κέντρα γύρω από τον Όλυμπο βρίσκονταν συγκεντρωμένες ισχυρές τουρκικές δυνάμεις.

   Ωστόσο, οι Θεσσαλοί με όλη την προεπαναστατική παράδοση δράσης, δεν μένουν άπραγοι και το Μάιο του 1821 αρχίζει ο  επαναστατικός αγώνας από το Π ή λ ι ο σαν καλά οργανωμένο λαϊκό ξεσήκωμα, που κατευθύνεται από τον λόγιο Άνθιμο Γαζή  και στις Μ η λ ι έ ς,  οι οποίες γίνονται το κέντρο των επαναστατών, υψώνεται η ελληνική σημαία της ελευθερίας. Από όλα τα χωριά έφθαναν εκεί ένοπλοι.

Από τις Μηλιές κινήθηκαν κατά του φρουρίου του Βόλου, αλλά αναχαιτίσθηκαν από τους Τούρκους. O στρατός του Δράμαλη που κινήθηκε από τη Λάρισα κατά των επαναστατών, ήταν καταστροφικός για τα επαναστατημένα χωριά της Θεσσαλομαγνησίας και παρά τη διατήρηση της επαναστατικής εστίας στο Τρίκερι και στα νησιά των Σποράδων, η επανάσταση κατεστάλη τελικά το 1823.

    Στις 5 Ιουλίου του 1821 κηρύσσεται η Επανάσταση στην περιοχή Τρικάλων. Ονομαστοί καπεταναίοι στην περιοχή αυτή  ήταν ο Νικ. Στορνάρης ή Στουρνάρας, ο Αθαν. Μάνταλος, οι αδελφοί Λιακατά και ο Χριστόδουλος Χατζηπέτρος, ο οποίος ήταν μυημένος στη Φιλική Εταιρεία από το 1819 και είχε κατηχήσει ο ίδιος πολλούς από τους άλλους καπεταναίους. Με αρχηγό τον Νικ. Στουρνάρα, οι Ασπροποταμίτες και οι άλλοι κάτοικοι της Πίνδου επαναστατούν στην Πόρτα (Πύλη), Πρεβέντα (Διάβα), Καλαμπάκα και σ᾽ όλον τον Ασπροπόταμο και καταφέρνουν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα να αποκτήσουν τον έλεγχο της περιοχής.

Όμως, οι τουρκικές επιθέσεις είχαν σαν αποτέλεσμα να διώξουν τους επαναστάτες από τις θέσεις τους  και άλλη μια ηρωική προσπάθεια των Θεσσαλών  να αποκτήσουν την ελευθερία τους, είχε άδοξο τέλος.  Επιπλέον, από την Καρδίτσα αγωνιστές συμμετείχαν στο πλευρό του Γεώργιου Κ α ρ α ϊ σ κ ά κ η και στους αγώνες του.

    Τον επόμενο χρόνο, το Μάρτιο του 1822 αρχίζει η επανάσταση στον Ό λ υ μ π ο με καθυστέρηση ενός χρόνου, λόγω της συγκέντρωσης μεγάλης εχθρικής δύναμης μεταξύ Λάρισας- Θεσσαλονίκης.

Μετά την αποτυχία   κατάληψης της οχυρής θέσης του Κολινδρού στην Πιερία, οι καπεταναίοι  Γούλας Δράσκος και Τόλιος Λάζος στην περιοχή της Ελασσόνας,  δέχθηκαν επίθεση της τουρκικής φρουράς του Βλαχολίβαδου στον Κοκκινοπλό, όπου ξεσήκωναν τους κατοίκους για επανάσταση. Οι αλλεπάλληλες εχθρικές επιθέσεις οδήγησαν τους επαναστάτες άλλοι να κατευθυνθούν στη Νάουσα, για να ενισχύσουν εκεί τον αγώνα κι άλλοι δια μέσου των Χασίων στην επαναστατημένη νότια Ελλάδα.

     Η Θεσσαλία, αν και δεν ενισχύθηκε, για να απελευθερωθεί το ‘’21’’, βοήθησε την επανάσταση στη νότια Ελλάδα με την αποστολή και συμμετοχή καπεταναίων και αρματολών στις εκεί επιχειρήσεις, όπως στο πολιορκημένο Μ ε σ ο λ ό γ γ ι, όπου μεγάλο μέρος των υπερασπιστών του ήταν Θεσσαλοί.

Επιπλέον, με τις τοπικές επαναστάσεις της συνέβαλε στο να ωφεληθεί η Ρούμελη και ο Μοριάς από την καθυστέρηση της καθόδου του εχθρού εκεί και να σταθεροποιηθεί η επανάσταση. Αξιόλογη, λοιπόν, η συμμετοχή της Θεσσαλίας στην επανάσταση του 1821 και βαρύς ο φόρος αίματος των Θεσσαλών στον ιερό αγώνα για τη ελευθερία της πατρίδας τους.

    Εντούτοις, με την έκβαση της Επανάστασης και τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, η περιοχή της Θεσσαλίας  δεν θα συμπεριληφθεί στο νεοσύστατο αυτό κράτος, θα μείνει εκτός,  και οι άνθρωποί  της με την πίκρα από την ματαίωση των πολύχρονων αγώνων. Πέντε δεκαετίες αργότερα κι αφού προηγηθούν οι εξεγέρσεις του 1854 και 1878, θάρθει η πολυπόθητη απελευθέρωσή της (1881) και πάλι όχι σε όλη την έκτασή της.

Πηγές

ΙΒ τόμος της ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ  ΕΘΝΟΥΣ 

Αποστολία Πάνου, Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας

Το άρθρο Ιστορίες προγόνων – Η συμβολή των Θεσσαλών στην Επανάσταση του 1821 εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Κριτικά σημειώματα για το βιβλίο

Θεοδώρα Θεοδωρίδου, φιλόλογος

“Η ένταξη μιας μερικής ιστορίας μέσα σε μια ευρύτερη εθνική αποδεικνύεται ένα επίπονο έργο για τη συγγραφέα, αλλά και ένα ευφυές συγγραφικό εύρημα, καθώς δίνει τη δυνατότητα στους αναγνώστες να ανατροφοδοτήσουν και να ισχυροποιήσουν την ιστορική τους μνήμη, να αισθανθούν ενταγμένοι σε ένα γενικότερο ιστορικό σύνολο και φορείς ενός ευρύτερου εθνικού πολιτισμού.
Με δωρικό, ακριβές και άνευ περιστροφών “ύφος και ήθος” γραφής, αφήνει μια σπουδαία παρακαταθήκη για τον τόπο που γεννήθηκε και μεγάλωσε. Αξίζει πραγματικά το βιβλίο να κοσμεί τη βιβλιοθήκη κάθε Έλληνα, του οποίου οι λέξεις “γενέθλιος τόπος”, “ιστορία και πολιτισμός της πατρίδας μου ” δονούν την ψυχή!’’

Βλάσης Αγτζίδης, ιστορικός

“Το βιβλίο δίνει ένα εξαιρετικά κατανοητό περίγραμμα της ιστορίας της Θεσσαλίας, ενταγμένης στον ελληνικό ιστορικό χώρο, με βάση την ιστορία μιας μικρής ιδιαίτερης πατρίδας.

Η συγγραφέας βασισμένη σε πλήθος πηγών, καθώς και σε αφηγήσεις της προφορικής ιστορίας, καταφέρνει να αναδείξει το γεγονός ότι η ιστορία του τόπου της δεν χαρακτηρίζεται από την ακινησία, αλλά ότι είναι αποτέλεσμα μια διαρκούς εξέλιξης και μιας διαδραστικής επιρροής από ποικίλους, διαρκώς μεταβαλλόμενους, παράγοντες.

Με τον τρόπο λοιπόν που παρουσιάζει την τοπική ιστορία, την οδηγεί αβίαστα στη συνάντηση με την ευρύτερη εθνική. Έτσι, καλλιεργεί την κριτική ικανότητα του αναγνώστη και αναδεικνύει την οικουμενικότητα που έχουν οι ιστορικές και πολιτισμικές τοπικές εμπειρίες.”

Κώστας Σπανός, ερευνητής της Θεσσαλικής Ιστορίας, εκδότης του Θεσσαλικού Ημερολογίου.

“Η κ. Πάνου αξιοποίησε την προσιτή σ’ αυτήν βιβλιογραφία και συνέθεσε ένα αξιόλογο έργο(436 σελ.) Η εξιστόρηση αρχίζει από την προϊστορική εποχή με τη δραστηριότητα του ανθρώπου στις όχθες του Πηνειού, που διέρχεται από την περιοχή της Ροδιάς, και ακολουθούν τα κεφάλαια «η μετάβαση από την προϊστορία στην Ιστορία», με τον ερχομό των Θεσσαλών στην περιοχή, τους Περραιβούς και την Περραιβία, η Θεσσαλία στους αρχαϊκούς και στους κλασικούς χρόνους, η διείσδυση των Μακεδόνων στη Θεσσαλία, η ρωμαϊκή κυριαρχία και η Θεσσαλία κατά τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή εποχή με στοιχεία πολιτικοστρατιωτικά και πολιτισμικά.

Παραθέτει στοιχεία ιστορικής γεωγραφίας της περιοχής που την ενδιαφέρει κατά την προαναφερόμενη περίοδο.

Με την οθωμανική κατάκτηση της Θεσσαλίας (περίοδο, κατά την οποία δίνει έμφαση στο θεσσαλικό Διαφωτισμό), δημιουργείται ο οικισμός Μουσαλάρ(Ροδιά), οπότε αρχίζει να ξεδιπλώνεται η ιστορία της περιοχής.

Η συγγραφέας ασχολείται με τα λεγόμενα κονιαροχώρια της περιοχής βορείως της Λάρισας, τη φυγή των μουσουλμάνων μετά το 1881 και τον ερχομό Ελλήνων από τους οικισμούς του Ολύμπου και βλαχόφωνων και Δυτικομακεδόνων.

Ειδική αναφορά γίνεται στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, για το Αγροτικό Ζήτημα και για τη συμμετοχή των κατοίκων της Ροδιάς στους πολέμους. Από το 10ο κεφ. αρχίζει η εξιστόρηση της ζωής της Ροδιάς μέχρι το 1940: η αγροτική ζωή, οι ψαράδες του Πηνειού, γυναικείες δουλειές, τα γιατροσόφια, η ενδυμασία. Ακολουθεί το κεφ. για τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, την Αντίσταση και τον Εμφύλιο στη Θεσσαλία και τη Ροδιά, καθώς και η μεταπολεμική εποχή.

Εδώ έχουν θέση οι σχολικές αναμνήσεις, τα παιχνίδια, τα ήθη και τα έθιμα του κύκλου της ζωής, τα τοπωνύμια.

Η συγγραφέας δεν παραλείπει να αναφερθεί στις πληθυσμιακές ομάδες της Ροδιάς (Βλαχόφωνοι, Σαρακατσαναίοι, Κουπατσιαραίοι, ντόπιοι) και στα δημογραφικά και σχολικά δεδομένα μέχρι το 2011 και το 2018 αντίστοιχα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο αλφαβητικός κατάλογος των κατοίκων της Ροδιάς, από το 1955 μέχρι το 1972, με το έτος, τον τόπο γέννησης και το επάγγελμα των κατοίκων της Ροδιάς, μία πραγματική ακτινογραφία των Ροδιωτών.

Τα συγχαρητήριά μας.”

Βαγγέλης Γιάννος, συγγραφέας

‘’…Η συγγραφέας κατάφερε να ξεδιπλώσει σταδιακά όλες τις ιστορικές πτυχές της ευρύτερης περιοχής και με την διεισδυτική ματιά της, να αποδείξει με την δυνατή της πένα, γιατί η Ροδιά υφίσταται από τα βάθη των αιώνων! Έτσι δημιουργήθηκε με το βιβλίο της μια νέα ιστορική πηγή, που πρέπει να βρίσκεται στην κατοχή όλων των Θεσσαλών και όχι μόνο, αλλά ιδιαίτερα σε όλες τις Δημοτικές Βιβλιοθήκες!’’

Η Αποστολία Πάνου γεννήθηκε στη Ροδιά Τυρνάβου. Μετά τις σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εργάστηκε ως φιλόλογος σε σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Από το 1992 ζει με την οικογένειά της στο Κιλκίς. Καρπός της διερεύνησης και μελέτης της ιστορίας της ιδιαίτερης πατρίδας της είναι το βιβλίο με τίτλο: Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας.

Τηλέφωνο επικοινωνίας: 6936226111

Το άρθρο “Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας”, της φιλολόγου Αποστολίας Πάνου εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Γράφει η Αποστολία Πάνου

Το 1423, χρονιά της οριστικής κατάληψης της Λάρισας, οι Οθωμανοί ολοκληρώνουν την κατάκτηση της Θεσσαλίας και ‘’… και αρχίζει δια την χώραν ο μακραίων επί τέσσερας και ήμισυν αιώνας παραταθείς βίος δουλείας και μεσαιωνικής εντελώς διαβιώσεως, βίος σκληρός και μονότονος, τον οποίον εφαίδρυναν μόνον η Εκκλησία και τα αρματολίκια του Ολύμπου’’.

Αμέσως μετά την εγκατάσταση των Τούρκων στους κάμπους εκδηλώθηκε η ένοπλη αντίσταση. Στα θεσσαλικά βουνά κατέφυγαν πολλοί που δεν άντεχαν το τυραννικό καθεστώς, τις εξουθενωτικές και ταπεινωτικές συνθήκες, τον πόνο και δυστυχία του παιδομαζώματος και με πυρήνες κάποιες παλιές βυζαντινές μονές, δημιουργούν  πολλά ορεινά θεσσαλικά κεφαλοχώρια, που θα γίνουν ορμητήρια αγωνιστών της εθνικής ανεξαρτησίας.

 Το πρώτο σοβαρό απελευθερωτικό κίνημα στη Θεσσαλία ξεκίνησε το Νοέμβριο του 1600 με πρωταγωνιστή τον μητροπολίτη της Λάρισας Δ ι ο ν ύ σ ι ο το Β’ το φιλόσοφο, που ως επίσκοπος Τρίκκης έζησε το δράμα της υπόδουλης πατρίδας.

Αυτή η πρώτη  προσπάθεια απέτυχε, αλλά ο ∆ιονύσιος  παρακινημένος από Ευρωπαίους ευγενείς που του υποσχέθηκαν βοήθεια και προπαγανδίζοντας τις ιδέες του για την εξέγερση, ξεσήκωσε τη Θεσσαλία και την Ήπειρο σε επανάσταση, το 1610-1611, καλύτερα οργανωµένη αυτή τη φορά, που όμως καταπνίγηκε στο αίμα και ο ίδιος βρήκε θάνατο τραγικό. 

Αργότερα, κατά τη διάρκεια του  τουρκοβενετικού πολέμου(1684 – 1688) συμμετείχαν στις επιχειρήσεις  Έλληνες οπλαρχηγοί, με κυριότερο τον Μεϊντάνη στη Θεσσαλία, Ανατολική Στερεά και Δυτική Μακεδονία. Και  στα Ορλωφικά (1770) μεγάλος ήταν ο φόρος αίματος των Θεσσαλών για τη συμμετοχή τους στις επιχειρήσεις. Παράλληλα, γενναίοι κ λ ε φ τ α ρ μ α τ ο λ ο ί πυκνώνουν τις τάξεις των ανυπότακτων και υψώνουν το φρόνημα του θεσσαλικού λαού, ο Ζήδρος, οι Λαζαίοι, ο Στουρνάρης, ο Λιακατάς, ο Μπασδέκης, ο Μπλαχάβας, ο Νικοτσάρας, αργότερα ο Γεωργάκης Ολύμπιος, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, ο ‘’Αχιλλέας της Ρωμιοσύνης’’, όπως θα τον αποκαλέσει ο Κωστής Παλαμάς.

 Μετά την εμφάνιση της Ρωσίας, που εφαρμόζει πολιτική εξόδου στη Μεσόγειο, η Πύλη αναγκάζεται να αντιμετωπίσει τους ξεσηκωμένους Έλληνες μέσω ενός τοπάρχη, του Αλή πασά και έτσι την τελευταία περίοδο του 18ου αι. η Θεσσαλία σημαδεύεται από την παρουσία του. Με την εγκατάστασή του στα Γιάννενα το 1788 διορίζει το γιο του Βελή ως τοποτηρητή στη Θεσσαλία εκτός του Πηλίου.

Η διοίκηση του Βελή, το ίδιο πιεστική και αρπακτική με αυτή του πατέρα του, απέβλεπε στον πλουτισμό και την επαύξηση της προσωπικής και οικογενειακής του περιουσίας, κυρίως με τη βαριά φορολογία. Για την αρπακτική και αδίστακτη πολιτική του, ο ‘’Α ν ώ ν υ μ ο ς‘’ στη ‘’Ν ο μ α ρ χ ί α’’ γράφει: ‘’…γνωρίζοντας κατά πράξιν τα προς την τυραννίαν τα δέοντα, εσκεπάσθη κατ’ αρχάς με το ένδυμα υποκρισίας και όντως πλανώντας με ψευδείς επαίνους και πλουσιοπάροχα ταξίματα τους άρχοντας και προεστούς, ηπάτησεν σχεδόν όλους και καθείς ενόμισε δι’ ολίγον καιρόν να ευρήκεν εις αυτόν η εύκαρπος γη της Ηπείρου και Θετταλίας και οι κάτοικοι αυτών έναν διευθυντήν και ένα πατέρα.

Αλλά, αφού ο άσπλαχνος και σκληρός τύραννος εστερέωσε την δυναστείαν του, έρριψεν ευθύς την σκέπην της τροποποιήσεως και παραχρήμα εξητμίσθη όλη η δυσωδία της τυραννίας του…ώστε ο ίδιος ο τύραννος θαύμαζε δια την αναισθησίαν των δούλων του.’’

 H τρομοκρατία, όμως, του Αλή δεν έκαμψε το φρόνημα του ελληνικού στοιχείου, που το συνθέτουν ορεινοί και νομάδες κτηνοτρόφοι, έμποροι, βιοτέχνες, ναυτικοί, αγωγιάτες, οι αγρότες των κάμπων και λόγιοι που στηρίζουν τα αρματολίκια στους αγώνες τους. Αποφασιστικό βήμα πραγματοποιείται με την απόφαση καπεταναίων να αναθέσουν στον παπά-Θ ύ μ ι ο Β λ α(Μπλα)χ ά β α  (είχε αναλάβει το αρματολίκι στα Χάσια μετά το θάνατο του πατέρα του) την αρχηγία γενικής εξέγερσης κατά του Αλή πασά στην ηπειρωτική Ελλάδα την άνοιξη του 1808, μετά από συνεννοήσεις με τους καπετάνιους της Ρούμελης, Ηπείρου, Μακεδονίας, με τους ναυτικούς του Νικοτσάρα και με άλλους αρματολούς.

Όμως, θα ηττηθεί από τις δυνάμεις του Αλή, που θα αφανίσει το εκλεκτότερο κομμάτι του ελληνικού στοιχείου στα Τρίκαλα, τη Λάρισα, τον Τύρναβο και τις άλλες πόλεις και κωμοπόλεις, και θα τιμωρήσει με σκληρότατο τρόπο τον ηγέτη του κινήματος Βλαχάβα. Ήταν το τελευταίο προεπαναστατικό κίνημα.

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε εν συντομία, τη συμμετοχή Θεσσαλών στις μυστικές εταιρείες που προετοίμαζαν την ελληνική επανάσταση, με σπουδαιότερη τη Φ ι λ ι κ ή Εταιρεία, που άπλωσε τη δραστηριότητά της σε όλες τις ελληνικές παροικίες της Ευρώπης και σε όλη την Ελλάδα. Από τους τρεις ιδρυτές της, ο Αθανάσιος  Τ σ α κ ά λ ω φ ‘’ο νοημονέστερος, δραστηριώτερος… απάντων των αρχηγών της Φ.Ε.’’  είχε καταγωγή από τον Τύρναβο, από την πλευρά του πατέρα του.

Εξάλλου, ανάμεσα στα πρώτα μυημένα μέλη της το 1814 στη Βιέννη- άλλοτε επίκεντρο της επαναστατικής απόπειρας του Ρήγα- ήταν και ο λόγιος Ά ν θ ι μ ο ς  Γ α ζ ή ς από τις Μηλιές Πηλίου, που το μετέτρεψε σε κέντρο επαναστατικής δράσης, όπως επίσης,  σημαντική δράση ανέπτυξε ως Φιλικός από το 1817 και ο στενός συνεργάτης του Ρήγα Φεραίου,  Χ ρ ι σ τ ό φ ο ρ ο ς  Π ε ρ ρ α ι β ό ς.

Στα μέλη της Φιλικής Εταιρείας ανήκαν ακόμα ο Γεωργάκης Ολύμπιος και ο Γιάννης Φαρμάκης, ο Αριστείδης Παπάς, οπλαρχηγοί και καπετάνιοι από τα ορεινά Άγραφα, Ασπροπόταμο, Όλυμπο, Χάσια, Πήλιο, καθώς και  άλλοι Θεσσαλοί λόγιοι και έμποροι.

Πηγές:

Ν. Γ. Σβορώνος, Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας

Αποστολία Πάνου, Η Ροδιά στην ιστορική διαδρομή της Θεσσαλίας

Το άρθρο Ιστορίες προγόνων- Επαναστατικές κινήσεις στη Θεσσαλία την προεπαναστατική περίοδο εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Γράφει η φιλόλογος Αποστολία Πάνου 

Με αφορμή την επέτειο, τιμούμε τους αγώνες και τις θυσίες των προγόνων μας και συνειδητοποιούμε τη σημαντική παρακαταθήκη που μας κληροδότησαν αναλογιζόμενοι τη δική μας θέση και ευθύνη για τη ζωή και την προκοπή μας στο παρόν και το μέλλον.

Από την άλλη, αξιοποιούμε τις ποικίλες δράσεις (διαλέξεις, συζητήσεις, εκδόσεις βιβλίων κ.ά.), για να κατανοήσουμε το πολυδιάστατο ιστορικό γεγονός, τη διεθνή συγκυρία κατά την οποία εκδηλώθηκε, τις δυνάμεις του Ελληνισμού που ενεργοποίησε και την κατά τόπους συνδρομή του πολύπαθου λαού μας στο μεγάλο Αγώνα του για την απελευθέρωση, την αυτοδιάθεση και ανεξάρτητη πορεία και πρόοδό του.

Από τα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής κατάκτησης, η Θεσσαλία ακολούθησε την τύχη των υπόλοιπων περιοχών του Ελληνισμού. Απέναντι στους παράγοντες φθοράς, ενεργοποιήθηκαν  δυνάμεις για την επιβίωση και ενδυνάμωση των υπόδουλων ελληνικών πληθυσμών και της συλλογικής συνείδησής τους απέναντι στον εχθρικό δυνάστη.

Με τη δύναμη της Παιδείας πληθώρα Θεσσαλών λογίων θέλησαν να βοηθήσουν την πατρίδα τους, για να οδηγηθεί  μέσω της μόρφωσης στην ελευθερία. Η κίνηση αυτή ονομάστηκε “Θεσσαλικός  Διαφωτισμός” και αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού που θεμελίωσε με τις ιδέες του το αξιακό σύστημα του σύγχρονου κόσμου, καθώς και του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, που στόχευε στην εκπαιδευτική αναγέννηση και στην προετοιμασία για την απελευθέρωση του υπόδουλου γένους.

Έτσι, αν και για δύο περίπου αιώνες δουλείας η καλλιέργεια των γραμμάτων ήταν περιορισμένη, στη συνέχεια λόγω της οικονομικής ανασύνταξης κυρίως των απόδημων Θεσσαλών εμπόρων στην προ Ρήγα Φεραίου εποχή, άρχισαν να ιδρύονται σχολεία με βιβλιοθήκες, να εκδίδονται, να μεταφράζονται και να μεταφέρονται βιβλία και περιοδικά από τη Δύση, να ενισχύονται τα μοναστήρια.

Εξάλλου, η γεωγραφική θέση της Θεσσαλίας, που την καθιστούσε σημείο κομβικό για το εμπόριο και τις μετακινήσεις, είχε σαν συνέπεια τη δημιουργία πολλών κέντρων εμπορίου, που θα αποτελέσουν και τα πνευματικά κέντρα για τη διάδοση των νέων εκπαιδευτικών ιδεών. Κι όλα αυτά μέσα σε αντίξοες συνθήκες με τους φραγμούς της τουρκοκρατίας, την αδιαφορία των ντόπιων  παραγόντων εξουσίας και την αναστάτωση μετά από εξεγέρσεις, οι οποίες είχαν εκδηλωθεί στη Θεσσαλία πριν και μετά τα Ορλωφικά (1770).

Τα σχολεία της Θεσσαλίας, λοιπόν, ιδρύθηκαν με δωρεές και δαπάνες εγχώριων και απόδημων εμπόρων. Από την περιοχή των Αγράφων με τις Σχολές τους που προμήθευαν δασκάλους και παπάδες  σε όλη τη Θεσσαλία, θα ιδρυθούν στη συνέχεια σχολεία στα Τρίκαλα, (ο Αναστάσιος Γόρδιος σημαντική παρουσία της Σχολής Τρίκκης), στην  Καρδίτσα (ονομαστοί δάσκαλοι ήταν ο Νικόλαος Καρατσάς, ο Παναγιώτης Παλαμάς), στη Ζαγορά Πηλίου (ο Νικόλαος Ιωάννου Κασσαβέτης  διετέλεσε σχολάρχης του Ελληνομουσείου Ζαγοράς–υπήρξε  δάσκαλος του Ρήγα Φεραίου- και από τους γνωστότερους  δασκάλους της Ζαγοράς ο Κ.Τριανταφυλλίδης ή Λογιώτατος εισήγαγε τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών).

Στη Σχολή των Μηλεών Πηλίου  με βιβλία- σημαντική η βιβλιοθήκη που έφερε τον τίτλο Ψυχής Άκος- εποπτικά μέσα και διδακτικό υλικό από τα πιο σύγχρονα της εποχής, δίδαξαν ο Άνθιμος Γαζής, Γ.Κωνσταντάς,  Δ.Φιλιππίδης, διαφωτιστές και δάσκαλοι του Γένους με στόχο να γνωρίσουν οι πατριώτες τους όλες τις καινοτομίες της Ευρώπης.

Στη Σκόπελο, στη Λάρισα (λόγω έντονης παρουσίας Τούρκων μόλις στα μέσα του 18ου αιώνα ιδρύεται ελληνικό σχολείο, στο οποίο διδάσκει ο Λάμπρος Πάσχου κι αργότερα ο Κ. Κούμας), στα  Αμπελάκια (διδάσκει μεταξύ άλλων ο Γρηγόριος Κωνσταντάς), στη  Ραψάνη, Αγιά, Τσαριτσάνη (δίδαξαν ο Πέζαρος, ο Κούμας, ο Κωνσταντίνος Οικονόμου εξ Οικονόμων), στο Λιβάδι, στην Ελασσόνα (το ‘’Φροντιστήριο’’ της Μονής Ολυμπιώτισσας).

Το 1730 ιδρύθηκε η ‘’Σχολή Τυρνάβου’’. Σε μια περίοδο ακμής της πόλης, με τον πυκνό ελληνικό χριστιανικό πληθυσμό χάρη στα προνόμια που παραχώρησαν οι Τούρκοι και με εμπνευστή τον μητροπολίτη Λάρισας Παρθένιο Β’ και με δωρεές Τυρναβιτών, η σχολή αποκτά μεγάλη φήμη εκτός Θεσσαλίας, κυρίως χάρη στην ξεχωριστή μορφή του Τυρναβίτη σχολάρχη Ιωάννη Πέζαρου.

Ο ιστορικός Παντελής Κοντογιάννης τον χαρακτηρίζει ως ‘’φιλελεύθερο και φωτεινό πνεύμα, με ικανότητα προς ευρυτέρας μαθήσεις, είχε εργατικότητα ανένδοτον, αληθή θρησκευτικόν ζήλον, λιτότητα βίου και αφιλοκέρδειαν, αφοσίωσιν προς την πατρίδα του, αξιομίμητον ενθουσιασμόν προς την Αρχαιότητα’’.

Με σωκρατική ταπεινοφροσύνη και χριστιανική αγάπη επέδειξε έργο αλληλεγύης και έκανε κηρύγματα στις πολλές εκκλησίες του Τυρνάβου.

Εκεί ο Σχολάρχης  Ιωάννης Πέζαρος έβαλε τις βάσεις οργάνωσης των σχολείων στη Θεσσαλία. Επί της σχολαρχίας του  αναδείχθηκαν σπουδαίοι  μαθητές, όπως ο Κωνσταντίνος  Κούμας. Τυρναβίτες εκπρόσωποι του διαφωτισμού που υπήρξαν μαθητές και αργότερα δάσκαλοι στη σχολή Τυρνάβου και άλλων εκπαιδευτικών κέντρων με συγγραφικό, μεταφραστικό, εκδοτικό έργο, ήταν ο Αλέξανδρος Τυρναβίτης, ο Θεόδωρος Τυρναβίτης, ο Πανταζής Τυρναβίτης, ο Ιωάννης Αγραφιώτης, ο Στέφανος Δούγκας, ο Γιώργος Ζαχαριάδης, ο Δημήτριος Αλεξανδρίδης κ.ά.

Αναμφίβολα, στον προεπαναστατικό αγώνα της αναγέννησης του έθνους εξέχουσα είναι η προσφορά του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798). Οι εμπειρίες, τα βιώματά του στην τουρκοκρατούμενη πατρίδα, τα ιστορικά γεγονότα της εποχής του και η ενεργή επαφή του με τα έργα του γαλλικού Διαφωτισμού διαμόρφωσαν την επαναστατικότητά του.

Στα έργα του προβάλλει τη διαχρονικότητα του ελληνισμού μιλώντας για τα ολυμπιακά αγωνίσματα που διατηρούνταν στις μέρες του στη Θεσσαλία και πρώτος αυτός ανακοινώνει στην ε-πιστημονική κοινότητα της Ευρώπης τον τάφο του πατέρα της ιατρικής Ιπποκράτη έξω από τη Λάρισα, στη βόρειά της πλευρά. Εξάλλου, μελέτησε, μετέφρασε και εμπνεύστηκε από τα έργα των συγγραφέων του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού για τη συγγραφή δικών του έργων.

Το Φυσικής Απάνθισμα  είναι ‘’συμπύκνωση των νέων ιδεών, η απόδιωξη του σκοταδισμού, η νίκη της αλήθειας εναντίον της αμάθειας, της μοιρολατρίας’’. Άλλος τρόπος μαζικής διαφώτισης είναι η έκδοση της εφημερίδας στη Βιέννη το 1791 με τίτλο  Η Εφημερίς, που διοχετεύει στις παροικίες της Ευρώπης και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.

Και όταν αυτή κλείνει, την προσπάθεια συνεχίζει ο Άνθιμος Γαζής από τις Μηλιές Πηλίου με τον ‘’Λόγιο Ερμή’’, δεύτερη ελληνική εφημερίδα με διευθυντή τον Θεσσαλό Θεόκλητο Φαρμακίδη.

Το πολιτικό του όραμα ήταν η δημιουργία ενός πολυεθνικού, πολυγλωσσικού, και πολυθρησκευτικού μετώπου και με το σχεδιασμό της Χάρτας της Ελλάδος γνωστοποιεί το κράτος που οραματίζεται να δημιουργηθεί μετά την επανάστασή του, που θα περιλάμβανε εκτός του ελλαδικού χώρου και τη Μικρά Ασία, Βουλγαρία, Σερβία, Ιλλυρία, Βοσνία, Βλαχία, Μολδαβία.

Για το Σύνταγμα του οραματιζόμενου κράτους μετέφρασε το αντίστοιχο γαλλικό Σύνταγμα του 1793, όπου προβλέπονται πρωτοποριακές για τη εποχή του δημοκρατικές αρχές. Όμως, την πολύπλευρη δράση του διέκοψε η μοιραία σύλληψή του και το τέλος του, τον Ιούνιο του 1798 στο Βελιγράδι. Ο στενός συνεργάτης του Χριστόφορος Περραιβός από τον Όλυμπο ήταν αυτός που ανατύπωσε ανώνυμα πολλά από τα έργα του.

Βέβαια, όλη αυτή η πνευματική κίνηση αποτέλεσε το υπόβαθρο προκειμένου να γίνει δεκτό το σχέδιο της Φιλικής Εταιρείας, που χάρη στην ακατανίκητη επαναστατική της βούληση οδηγήθηκαν οι υπόδουλοι Έλληνες στην Επανάσταση του 1821, που σ’ αντίθεση με άλλες επαναστατικές κινήσεις που είχαν προηγηθεί, είχε την ευτυχή έκβαση της δημιουργίας  του –έστω μικρού- ελληνικού κράτους.

Πηγές:  Κ.Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός,  Λ. Αρσενίου, η Θεσσαλία στην Τουρκοκρατία,  Θ. Νημάς, Η Εκπαίδευση στη Δ. Θεσσαλία.

Το άρθρο Ιστορίες προγόνων – Θεσσαλικός Διαφωτισμός εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.