Γράφει ο Ιωάννης Ν. Γιαννούλας, φιλόλογος

Ο λόγος της γλώσσας είναι ο λόγος της σκέψης και κάθε ποιότητα της γλώσσας είναι ποιότητα της σκέψης. Τα όρια του κόσμου μας διευρύνονται και η σκέψη μας μπορεί να λειτουργήσει, όταν μπορεί να λειτουργήσει η γλώσσα. Και η ελληνική γλώσσα είναι γλώσσα της σκέψης, καθώς περιέχει το νόημα της ζωής. Για την ελληνική γλώσσα αγωνίστηκε μέχρι το τέλος της ζωής του (3 Ιουνίου 1946), ένας αγνός και λαμπρός Τυρναβίτης, ο αξεπέραστος παιδαγωγός, φιλόλογος και γλωσσολόγος Αχιλλέας Τζάρτζανος, του οποίου το μεν έργο στήριξε η δημοτική αρχή Τυρνάβου ήδη από το 1909, τη δε μνήμη τιμά μέχρι σήμερα ως Δασκάλου και ως Επιστήμονα.

Εγκατεστημένος από το 1910 στην Αθήνα, ο Αχιλλέας Τζάρτζανος, νιώθοντας μεγάλη τιμή για την καταγωγή του, δεν άφηνε ευκαιρία που να μη μιλήσει με ενθουσιασμό για τη ζωή και την ιστορία των Τυρναβιτών και ποτέ δεν σταμάτησε να ρωτά και να ενδιαφέρεται για τη ζωή και το μέλλον του Τυρνάβου[1]. Αν και με ξεχωριστή χαρά μιλούσε στους μαθητές του για την εκπαιδευτική δράση και τα εθνικά κατορθώματα εκείνων των παλιών εξαίρετων δασκάλων του Θεσσαλικού Τυρνάβου, που αποτελούσαν γι΄ αυτόν παντοτινό λαμπρό παράδειγμα, δεν μπόρεσε και δεν πρόλαβε να εκπληρώσει το κρυφό τάμα του, να γράψει ένα καλοδουλεμένο ειδικό βιβλίο για την πνευματική ζωή στον Θεσσαλικό Τύρναβο στην εποχή της Τουρκοκρατίας[2], καθώς λειτούργησε κατά τον 18ο και το πρώτο μισό του 19ο αιώνα η περίφημη Σχολή Τυρνάβου, ένα από τα προπύργια του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Για το βιβλίο αυτό είχε συγκεντρώσει στην αποθήκη του αρκετό υλικό σε δελτία, αλλά και λαογραφικό υλικό σε τετράδια. Έτσι, όπως έκανε μικρός από το δημοτικό, γιατί συνήθιζε να παραβάλει τις λέξεις του αναγνωστικού του με λέξεις που άκουγε από τον υφαντή πατέρα του, τον Θανάση (Θανάις/Θανάσ.ς), από την παπλωματού μάνα του, τη Θεοφανώ (Φανίτσα/ Φανούλλα), από τη γιαγιά του, την Ελισσάβετ (Αλτσάβου/ Σιαβούλου) και άλλους μεγάλους και να τις συγκεντρώνει[3].

Αυτές τις λέξεις τις έβρισκε καλύτερες από εκείνες των αναγνωστικών του δημοτικού και «από παιδί ο Αχιλλέας με ένα μολύβι πάντοτε στο χέρι, σημείωνε σε δεφτεράκια δημοτικές λέξεις και χρήσεις που άκουγε στο σχολείο, στην αγορά και στο σπίτι, που είχε και αναλφάβητα παιδιά του λαού», όπως μας μαρτυρεί ο διαπρεπής βυζαντινολόγος, ιστορικός και νεοελληνιστής, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Ακαδημαϊκός Νίκος Βέης, ο οποίος γνώρισε από κοντά τον Τζάρτζανο την περίοδο 1908-1909 στην Λάρισα και τον τίμησε με τη φιλία του και στην Αθήνα[4]. «Αυτά τα αναλφάβητα παιδιά», επισημαίνει ο Ν. Βέης, «μα πλούσια σε μνημονικό και σε αφηγηματική δύναμη, παιδιά του Τυρνάβου και της άλλης Θεσσαλίας δώσανε στον Αχιλλέα το πολύτιμο υλικό, που σε δαύτα θεμελίωσε […] τα γλωσσολογικά γραψίματά του». Έτσι, ο Αχιλλέας Τζάρτζανος βγήκε μέσα από το λαό και αφιέρωσε τη ζωή του στην πνευματική διακονία του λαϊκού συνόλου.

Στα 1909 παρουσιάζει την πρώτη του επιστημονική μελέτη «Περί συγχρόνου Θεσσαλικής διαλέκτου», αποσπώντας το Α΄ βραβείο στον Δ΄ διαγωνισμό της Γλωσσικής Εταιρείας και αμέσως τυπώνεται σε βιβλίο με την οικονομική ενίσχυση και του δήμου Τυρνάβου. Στον πρόλογο με μια δημόσια ευχαριστία προς τον δήμο

ημών πατρίδος αυθορμήτως και επισήμως εκδηλωθείσα αξίωσις, όπως ίδη το φως της δημοσιεύσεως η παρούσα μελέτη, και η υπ΄αυτής της δημοτικής Αρχής Τυρνάβου πρόθυμος και ευγενής χορηγία μέρους της προς τύπωσιν του έργου απαιτουμένης δαπάνης, …». Σύμφωνα με αρχειακές καταγραφές δήμαρχος του δήμου Τυρνάβου (που αποτελούνταν από την πόλη του Τυρνάβου και 18 οικισμούς και χωριά) εκείνη την εποχή ήταν ο ιατρός Εμμανουήλ Δ. Δημητριάδης (γνωστός ως ο Μανωλάκης ο γιατρός) από 1907 έως το 1914 και πρόεδρος της δημοτικής κοινότητας της πόλης του Τυρνάβου το 1909 ο συμβολαιογράφος Τυρνάβου Παντελής Γ. Χύμος [5]. Επίσημη επανέκδοση του βιβλίου αυτού θα γίνει 100 χρόνια αργότερα, το 2008, από τον δήμο Τυρνάβου επί δημαρχίας Χρήστου Κιτσίδη.

Η επιστημονική αυτή μελέτη αφορούσε τα γλωσσικά ιδιώματα του Τυρνάβου, της Λάρισας και άλλων θεσσαλικών πόλεων και χωριών. Όπως, επισημαίνει ο Τζάρτζανος στον πρόλογο του βιβλίου, μελέτησε τη διάλεκτο με βάση τη γλώσσα που μιλούσαν αυτοί που ήταν κάτοικοι ιδιαίτερα του Τυρνάβου πριν από την προσάρτηση της

Θεσσαλίας (1881). Αυτούς πάλι τους διαχώρισε σε εκείνους που ήταν παλαιότεροι, πριν την πανώλη του 1813, Τυρναβίτες κάτοικοι και σε εκείνους που εγκαταστάθηκαν αργότερα στον έρημο πλέον από την αρρώστια του 1813 Τύρναβο από πολλά χωριά της περιοχής και της Θεσσαλίας(όπως Άγραφα, Δαμάσι, Δομένικο, Ζάρκο, Γκουρτζόβαλη κ.α.). Γράφει χαρακτηριστικά: «Των προ της προσαρτήσεως λοιπόν Θεσσαλίας κατοίκων τούτων του Τυρνάβου τον λόγον και ίδία των γερόντων, γραιών και γυναικών εν γένει αγραμμάτων θα έχωμεν προ οφθαλμών εν τη συντάξει της παρούσης μελέτης». Εάν έβρισκε γλωσσικά στοιχεία από εκείνους που εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλία από πολλές άλλες περιφέρειες μετά το 1881 θα το σημείωνε. Έτσι, η μελέτη αυτή γίνεται βασική για όσους θέλουν και σήμερα να μελετήσουν τη Θεσσαλική γλώσσα, ενώ η Τυρναβίτικη διάλεκτος γίνεται κατά κάποιον τρόπο διάλεκτος ολόκληρης της Θεσσαλίας.

Στη μελέτη αυτή των 90 περίπου σελίδων για τη Θεσσαλική διάλεκτο καταγράφει, αναλύει με πολλές παρατηρήσεις και επεξηγεί όλες τις γλωσσικές μεταβολές και τα φαινόμενα στον τονισμό, στα φωνήεντα, στους διφθόγγους, στα σύμφωνα, στις ρηματικές εγκλίσεις, στους φθόγγους και τις συλλαβές δίνοντας πολλά παραδείγματα. Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

Παναγία Αλασσουνίτσα,Αλασσόνα, Έλυμπους, καλουέριψι, βνό, ζ.μί, μάγ.λα, ντλάπι,πλί/πλούλλι, ντιπ κτό, πού πααίντς, αστόησα π΄ θα πάμι ικεί, χουράφι, ταμπέλι, κφάθκι, πλιώντι/πούλτσα, η μάνα μ΄. η πιθιρά σ΄, του πιδί τ΄, φουφσιάρς, τφέκι, σκλαρίκι, κόκουτας, ταμπάικα, ψκή, τί θέλτς, τί πίντς, νταίνουμέστι, να τουν φ.σηίς, Μήτσιους, ίσκιους, στιγνουπάιδα, Σμαράιδου, ξιρουπαεά, σεαδώ-σεακεί, έχασάμι, εφκειασέτι, μι κολασέτι, ησύχασάμι, έπ.ναμι, τάντιρο, ζιάστι του, τουν άνθρουπό τ΄, η Γιώργους, η Κώστας η αδερφός τ΄, τν Ουρανία, ζιβγάρι, του νιραγώι, μπουγούνι, τιλουεός/τιλουεά, ξός, ξισαουνιάσκα, ς πάτσα, έτρουϊ, φλάουμι, στράγξι, βόγξι, πιδγιά, ζμπρουξές, ντ Βασίλει, ντ βάρκα, ντ γύρσι πίσου, ήρθι ς τ μπόρτα, ς τ γκότα, η Αντώντς, η Γιάντς, δε ντιντόνιτι, φλώ, φίλτσα, λάλτσα, τόλτσι, ντ γιόμσι, γιμόιζ, πειράιζ, ντ γνώρσι, ντ βάλα, ντ δίνει, πούνντους, μπουμπούντζι, ψηχάλτζι, χιόντσι, τσκέπασι, τσίμψι, κουβάλτσι, μι ξικιφάλτσι, Τσπύρου, δε τν έφκειασαν τσκάλα, ς τουν κφό του βασιλιά, αχτέντστου, χαμμπλός, κουρόμμπλα, η Σταμμπλάξ, ρώτσις, έξα, έψα, θκ(χ)ειά, φκιά, γαθκιά, φίλουζ-μου, μπάρμπαζ-μου, ς τούν Παλιόμμπλου, τ΄ Αγραφκιουτούλια, τα Χατζηφουρούλια, δε ντιργιάζει, έπχιασι, ζιμάτζι ντ γκότα, πότζμα, βαρέθκα τζουή μ΄, άξι, σαν ντάξι, να λ.τσάξη, πλάλτσα, κατσήτι, σκουθήτι, τραυάτι, πλαλάτι, απόλκι η ικκλησιά, πού θα ντ απολύκς; Σιου να μη γένει του θκότς, τουν άστραψι μια παταριά τουν ήρθι ο ουρανός σφουντύλι.

Το 1975, με την σημαντική οικονομική ενίσχυση της (υπό την προεδρία του δικηγόρου και βουλευτή Δημήτρη Στεφ. Παπαγιάννη) ερανικής επιτροπής για ανάγερση προτομής και με τη στήριξη του δήμου Τυρνάβου (δήμαρχος Ιάσων Χατζηκρανιώτης), τοποθετήθηκε η προτομή του Αχιλλέα Τζάρτζανου, έργο του γλύπτη Γιάννη Παππά, στην είσοδο της πόλης, απέναντι από το Εμμανουήλειο Πνευματικό Κέντρο.

Τα μέλη της ερανικής επιτροπής ήταν ο φιλόλογος Β. Χατζηαντωνίου, ο ποτοποιός Ι. Κούβαρος, ο έμπορος Σ.Χατζησάββας, ο ιατρός Νικ. Λάμπρου, ο βιομήχανος Πέτρος Βασιλείου, ο θεολόγος Θεοφ. Λιόλιος και οι δάσκαλοι Ι. Γιολάσης και Αχιλ. Ροντούλης.

Τα αποκαλυπτήριά της έκανε ο τότε υπουργός Παιδείας Παναγιώτης Ζέππος μια βροχερή μέρα του Νοεμβρίου του 1975 και βαρυσήμαντο λόγο για τον Δάσκαλο και Επιστήμονα Τζάρτζανο εκφώνησε ο καθηγητής γλωσσολογίας και αρχαίας ελληνικής φιλολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Αγαπητός Τσοπανάκης. Επιπλέον, ο δήμος ονοματοθέτησε μια μικρή μη κεντρική οδό προς τιμήν του, χωρίς να είναι γνωστό το πότε. [Πιο τυχερός στην ονοματοθεσία κεντρικής οδικής αρτηρίας στάθηκε ο επιφανής Τυρναβίτης δάσκαλος, συγγραφέας και παιδαγωγός Δημοσθένης Ανδρεάδης, ενώ εντελώς άτυχος είναι ο Τυρναβίτης φωτισμένος δάσκαλος της Σχολής Τυρνάβου Ιωάννης Πέζαρος, ο οποίος τιμήθηκε με ένα μικρό αδιέξοδο δρομάκι μόλις το 2025. Ίσως, θα μπορούσε να βρεθεί ένας μουσειακός χώρος και για τους τρεις αυτούς σημαντικούς Τυρναβίτες, έστω στη βιβλιοθήκη.]

Ο Αχιλλέας Τζάρτζανος ήταν δάσκαλος και παιδευτής του Γένους. Δεν ήταν μόνο ένας εξαιρετικός μύστης της επιστήμης, αλλά με την εργασία του και τη ζωή του έδειξε ότι συνέχιζε μια αιωνόβια παράδοση που συντηρεί μέσα στο Ελληνικό Γένος άσβεστη τη δάδα του πνευματικού φωτισμού σε αξεχώριστη συνεπαφή με την άσκηση της αρετής και της δικαιοσύνης.

Ο Τυρναβίτης Αχιλλέας εργαζόμενος πάντοτε συνθετικά, προσπαθούσε να υψώσει πνευματικά τον ελληνικό λαό με το ανέσπερο φως της Παιδείας. Ήταν ταυτόχρονα γλωσσολόγος, φιλόλογος και παιδαγωγός, συνδυάζοντας πάντοτε τη θεωρία με την πράξη. Έγραψε σειρά επιστημονικών πραγματειών, γλωσσικών, ιστορικών, λαογραφικών και διδακτικών βιβλίων. Όμως, το πιο γνωστό και το σημαντικότερο τμήμα της εργασίας του αναφέρεται σε βασικά βοηθήματα για τη διδασκαλία της αρχαίας και της νέας ελληνικής γλώσσας (Συντακτικό- Γραμματική). Τα σχολικά εγχειρίδια διδάχτηκαν από χιλιάδες εκπαιδευτικούς σε εκατοντάδες χιλιάδες μαθητές και μαθήτριες της Μέσης Εκπαίδευσης από τη δεκαετία του 1930 έως αυτή του 1980 και το κύριο όνομα Τζάρτζανος έγινε συνώνυμο αυτών των βιβλίων

(όπως, πάρε μαζί σου και τον τζάρτζανο, έχω να διαβάσω τζάρτζανο). Επιπλέον η Γραμματική (και Συντακτικό) της Λατινικής γλώσσας, που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1948, διδάσκεται ακόμα μέχρι και σήμερα στη Β΄ και Γ΄ λυκείου.

Μετά τον θάνατό του, εκδόθηκε το 1953 και ο δεύτερος τόμος του αξεπέραστου και κορυφαίου έργου, όπως χαρακτηρίστηκε από διακεκριμένους Έλληνες και Ευρωπαίους ακαδημαϊκούς, «Νεοελληνική Σύνταξις (της Κοινής Δημοτικής). Ο πρώτος τόμος αυτού του θαυμαστής πληρότητας και μεγάλης επιστημονικής αξίας έργου εκδόθηκε το 1928 σε 1η έκδοση (το έγραψε στο Νταβός Ελβετίας στη διάρκεια 32 μηνών θεραπείας του από φυματίωση εξαιτίας πολλής εργασίας και κούρασης) και το 1946 σε 2η εμπλουτισμένη έκδοση, την οποία μετά από μεγάλη αγωνία πρόλαβε να δει ο ίδιος τυπωμένη.

Η μαρτυρία του Διονύση Ποταμιάνου, δημοσιευμένη στη «Νέα Εστία» (Αθήνα, 1946), είναι συγκλονιστική: «… Ήρθαν έπειτα τα χρόνια του πολέμου και της κατοχής. Αυτά τον κούρασαν πολύ τον Τζάρτζανο και υπόσκαψαν την υγεία του. Είταν πια γέρος κι εργαζόταν πολύ για να τελειώσει το συντακτικό του, ενώ ήταν αδύνατο να συντηρηθεί καθώς είχε ανάγκη. Αδύνατος και κουρασμένος έβγαινε λίγο και κάποτε περνούσε από το γραφείο μου. Είταν απογοητευμένος και φοβόταν πως θα πεθάνει πριν να ιδεί την απελευθέρωση του τόπου και πριν τελειώσει το συντακτικό του. Ο Θεός τον αξίωσε να ιδεί την Ελλάδα ελεύθερη και το Συνταχτικό του τελειωμένο και τυπωμένο (τον πρώτο τόμο) …».

Μετά, στις αρχές του 1946, αρρώστησε από καρκίνο του στομάχου και τον Μάρτιο του 1946 χειρουργήθηκε χωρίς αποτέλεσμα, αφήνοντας την τελευταία του πνοή το βράδυ της 3ης Ιουνίου 1946 σε ηλικία 73 ετών. «Λίγες μέρες πριν κλείσει τα μάτια για πάντα», αποκάλυψε ο 39χρονος δικηγόρος Δημήτριος Στεφ. Παπαγιάννης στον επιμνημόσυνο λόγο του στον Τύρναβο στις 6.7.1947, «ο Τζάρτζανος άφησε στους δικούς του την τελευταία επιθυμία του. – Θέλω, τους είπε, να με πάτε να με θάψετε στον Τύρναβο … Θέλω να βρίσκομαι εκεί, μαζί με τους καλούς πατριώτες μου τους Τυρναβίτες …». Αλλά κηδεύτηκε στο νεκροταφείο της Κηφισιάς. Στον Τύρναβο έμεινε έως και σήμερα ο οικογενειακός τάφος του πατέρα του και της μητέρας του.

Η πόλη του Τυρνάβου για να τιμήσει την πολύτιμη προσφορά του στο χώρο της φιλολογίας καθιέρωσε τη διεξαγωγή (κάθε δύο χρόνια) του Πανελλήνιου Συνεδρίου «Αχιλλέας Τζάρτζανος» για την Ελληνική Γλώσσα. Το διήμερο αυτό συνέδριο (Τζαρτζάνεια), γλωσσολογικού προσανατολισμού, διοργανώθηκε για πρώτη φορά το 2006 (12 και 13 Μαΐου) με πρωτοβουλία φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης (Νομαρχία Λάρισας με αιρετό νομάρχη τον Λουκά Κατσαρό, Δήμος Τυρνάβου με δήμαρχο τον Νασίκα Αθανάσιο), του Συνδέσμου Φιλολόγων Ν. Λάρισας (με πρόεδρο τον Θωμά Ψύρρα) και συνδιοργανωτή το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

Το θέμα του 1ου Συνεδρίου (Τζαρτζάνεια 2006) ήταν «Επανεξετάζοντας το έργο του Αχιλλέα Τζάρτζανου 30 χρόνια μετά την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας». Πρόεδρος της οργανωτικής και επιστημονικής επιτροπής του συνεδρίου ήταν ο καθηγητής γλωσσολογίας και αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ναπολέων Μήτσης και προσκεκλημένοι ομιλητές ήταν καθηγητές πανεπιστημίου, όπως Χρ. Τσολάκης, Ν. Μήτσης, Θ. Νάκας, Δ. Τομπαϊδης, Δ. Μπενέκος, Χαρ. Χαρίτος, Β. Αναγνωστόπουλος, Κ. Αγγελάκος, του παιδαγωγικού ινστιτούτου Σωτ. Γκλαβάς και Χρ. Βέϊκου, και ο δημοσιογράφος της «Καθημερινής» Αντώνης Καρκαγιάννης.

Το πρωινό της 1ης ημέρας (12.5.2006) εψάλη επιμνημόσυνη δέηση στο άγαλμα του Αχιλλέα Τζάρτζανου και ακολούθησε τελετή μετονομασίας του 1ου Γυμνασίου Τυρνάβου (έτος ίδρυσης 1961 ως εξατάξιο) σε 1ο Γυμνάσιο Τυρνάβου «Αχιλλέας Τζάρτζανος». Από τότε πραγματοποιούνται συνέδρια (2008,2010,2012,2015,2018,2025) στα οποία συμμετέχουν καταξιωμένοι ομιλητές μετά από πρόσκληση, παρουσιάζοντας πολλά ενδιαφέροντα θέματα και πορίσματα ερευνών.

Κάθε αναφορά στο ευρύτατο επιστημονικό έργο, σχετικά με τα κρίσιμα ζητήματα της νεοελληνικής γλώσσας, καθώς και στην εμπνευσμένη εκπαιδευτική και παιδαγωγική δράση του Αχιλλέα Τζάρτζανου, που αφιέρωσε τη ζωή του στην πνευματική διακονία του λαϊκού συνόλου, μας βοηθά να συντηρήσουμε τη γλωσσολογική μας ταυτότητα και να φωτίσουμε παιδαγωγικά τον δρόμο των μαθητών προς τη σοφία και την αρετή. Η πρόσφατη διεθνής αναγνώριση της ελληνικής γλώσσας, σε μια εποχή απόλυτης κυριαρχίας της τεχνολογίας, είναι ένα ισχυρό κίνητρο για να την ξαναμάθουμε καλύτερα και να ασκηθούμε στην ποιότητα της χρήσης της, καθώς ισχύει η πλατωνική ρήση «διάνοια και λόγος ταυτόν».

ΠΗΓΕΣ

1. Δ. Σ. Παπαγιάννης, Τζάρτζανος ο Τυρναβίτης, επιμνημόσυνος λόγος στον Τύρναβο (6.7.1947), Θεσσαλική Εστία, Λάρισα 1975, 15

2. Ν. Α. Βέης, Ο Τζάρτζανος και οι Θεσσαλικές σπουδές, Θεσσαλική Εστία, Λάρισα 1975,15

3. Β. Γ. Σκρουμπής, Τύρναβος, Ιστορικές -Λαογραφικές αναδρομές, έκδοση δήμου Τυρνάβου, Τύρναβος 1997

4. Ν. Α. Βέης, ό. π.

5. Π. Οντούλης, Όλοι οι δήμαρχοι και κοινοτάρχες Τυρνάβου.

🔥 Διαβάζονται περισσότερο