Η επίσκεψη, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του μαθήματος της Μεσαιωνικής ( Βυζαντινής) και Νεότερης Ιστορίας, είχε ως στόχο τη συμμετοχή στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Ταξίδι στον Βυζαντινό Πολιτισμό της Θεσσαλίας», μια απαραίτητη προσθήκη στις γνώσεις μας για το βυζαντινό παρελθόν της περιοχής μας.

Με ξεναγό, σ’ αυτό μας το ταξίδι, την κα Ζάχου Κατερίνα, υπεύθυνη του εκπαιδευτικού προγράμματος του Μουσείου, γνωρίσαμε την ιστορία της Λάρισας από τα προϊστορικά ως και τα οθωμανικά χρόνια, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη μνημειακή αρχιτεκτονική, αδιάψευστος μάρτυρας της βυζαντινής κληρονομιάς μας. Κίονες, τέμπλα, ψηφιδωτά, τοιχογραφίες, λατρευτικές εικόνες, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, νομίσματα, οικοδομικά λείψανα αποκάλυψαν τη σπουδαιότητα της πόλης της Λάρισας και συνέθεσαν μια ολοκληρωμένη εικόνα της ευρύτερης περιοχής από τα πρώιμα βυζαντινά ως και τα υστεροβυζαντινά χρόνια.

Συνοδοί της επίσκεψης ήταν οι φιλόλογοι Χιωτέρη Αικατερίνη και Ταμπαθάνη Θέλμα (υποδιευθύντρια).

Το άρθρο Το 1ο Γυμνάσιο Τυρνάβου (Αχιλλέας Τζάρτζανος) σε «Ταξίδι στον Βυζαντινό Πολιτισμό της Θεσσαλίας» εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Εδώ γινόταν οι βαπτίσεις Χριστιανών με το τυπικό τότε να είναι πολύ αυστηρό, δηλαδή ο προς βάπτιση πιστός, περνούσε από κατήχηση την προηγούμενη ημέρα στον Πρόναο και την επόμενη συνήθως Κυριακή παρακολουθούσε την Θεία Λειτουργία. Μετά το τέλος γινόταν η Βάπτιση του και το Βαφτιστήριο συνήθως είχε σκαλοπάτια αφού το μυστήριο αφορούσε ενήλικα άτομα και όχι βρέφη όπως γινόταν αργότερα.

Ήταν συνήθως μαρμάρινο και πάντα αγιογραφημένο με αγιογραφίες που υπάρχουν δεξιά και αριστερά και στο τέμπλο. Είναι  κατασκευασμένο στο δεξί κλειτος και είναι αναπόσπαστο κομμάτι του κυρίως Ναού. Όπως βλέπουμε στον Άγιο Δημήτριο στον Μαυρόλιθο στις μοναδικές του αγιογραφίες απεικονίζονται ο Χριστός, η Παναγία, ο Τίμιος Πρόδρομος και Βαπτιστής Ιωάννης, αλλά και μια εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής.

Μέσα στον Ιερό αυτό χώρο, οι αγιογραφίες είναι εντυπωσιακές αφού μαζί με όλους τους Άγιους βλέπουμε και δαίμονες. Η εξήγηση είναι ότι στα πρώτα χριστιανικά χρόνια το τυπικό της Εκκλησίας δεν προέβλεπε νηπιοβαπτισμό άρα τα λόγια που λέει τώρα ο νονός έπρεπε να τα πει τότε το ίδιο το άτομο που επρόκειτο να βαπτιστεί. Άρα το Απεταξάμην που λέγεται έπρεπε να το ζει ο νέος χριστιανός, να το βλέπει στις αγιογραφίες, αφού οι πιο πολλοί δεν γνώριζαν γραφή και ανάγνωση.

Ο νηπιοβαπτισμός άρχισε μετά τον 4ο αιώνα επί Μεγάλου Βασιλείου.

Από όλα αυτά τα στοιχεία φανερώνεται η μεγάλη ιστορική και θρησκευτική αξία αυτού του μνημείου στον Μαυρόλιθο που διατηρείται αναλλοίωτο με την προστασία των λίγων πλέον μόνιμων κατοίκων και της Εφορίας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας.

Αξίζει μια επίσκεψη στον Μαυρόλιθο και προσεκτική με ευλάβεια ανάγνωση της μακραίωνης Χριστιανικής ιστορίας του τόπου μας. 

Δείτε όλες τις τελευταίες ειδήσεις στο tirnavospress.gr, ακολουθήστε μας στο Facebook, Instagram, Google News, YouTube και Twitter.  Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν: Αναφέρεται ως πηγή το tirnavospress.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά. – Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή – Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.

Το άρθρο Το σπάνιο Βαφτιστήριο και οι Βυζαντινές αγιογραφίες του Άγιου Δημήτριου στον Μαυρόλιθο (βίντεο) εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Η λησμονημένη Ακολουθία της Τριθέκτης και του Κοντακίου των Χριστουγέννων είναι έργο του Αγίου Ρωμανού του Μελωδού, του Βυζαντινού Ασματικού Τυπικού, το οποίο εγκαταλείφθηκε στην Ορθόδοξη Λατρευτική πράξη, μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως

Ἐ­πι­πλέ­ον, με­τὰ τὴν ἐ­ορ­το­λο­γι­κὴ προ­σαρ­μο­γὴ καὶ ψαλ­τι­κὴ ἀ­πο­κα­τά­στα­ση τῆς ἀ­κο­λου­θί­ας ἀ­πὸ τὸν ὁ­μό­τι­μο κα­θη­γη­τὴ Βυ­ζαν­τι­νῆς Μου­σι­κο­λο­γί­ας τοῦ Τμ. Μου­σι­κῶν Σπου­δῶν τοῦ Παν/μί­ου Ἀ­θη­νῶν, κ. Γρη­γό­ρι­ο Στά­θη, ἡ Τρι­θέ­κτη ἐμ­πλου­τί­ζε­ται μὲ τὴν ἀ­πό­δο­ση ἀ­πὸ τὸν Χο­ρὸ Ψαλ­τῶν τῶν προ­ε­ορ­τί­ων κα­τα­βα­σι­ῶν τοῦ ι’-ι­α’ αἰ­ῶ­νος, «Χρι­στὸς ἐν πό­λει Βη­θλε­ὲμ βρε­φουρ­γεῖ­ται» καὶ τοῦ Κον­τα­κί­ου τῆς ἑ­ορ­τῆς, «Ἡ Παρ­θέ­νος σή­με­ρον, τὸν ὑ­πε­ρού­σι­ον τί­κτει», ποί­η­μα τοῦ Ρω­μα­νοῦ τοῦ Με­λω­δοῦ, ποῦ ἀ­παγ­γέ­λε­ται ὑ­πὸ τοῦ ἱ­ε­ρέ­ως σὲ 9 ἀ­πὸ τοὺς 24 Οἴ­κους, ἐ­νῶ ὁ Χο­ρὸς ὑ­πο­ψάλ­λει τὸ ἐ­φύ­μνι­ον «Παι­δί­ον νέ­ον, ὁ πρὸ αἰ­ώ­νων Θε­ός», κα­τὰ τὸν τύ­πο τε­λέ­σε­ως τῶν ἀ­κο­λου­θι­ῶν τῶν Χαι­ρε­τι­σμῶν τῆς Θε­ο­τό­κου καὶ τοῦ Ἀ­κα­θί­στου Ὕ­μνου.

Σε κάθε περίπτωση το χαρακτηριστικό αυτό το παράδειγμα της αρχαίας ασματικής παράδοσης ζωντανεύει και πάλι, έστω για μία φορά τον χρόνο, τόσο στον ακαδημαϊκό χώρο για την λειτουργική κατάρτιση των φοιτητών, όσο και σε κάποιες Μητροπόλεις για τον λατρευτικό εμπλουτισμό του πληρώματος της Εκκλησίας.

Προς την κατεύθυνση αυτή καθοριστική θεωρείται η συμβολή του μακαριστού Καθηγητού της Λειτουργικής κ. Ιωάννου Φουντούλη, του Ομότιμου μουσικολόγου Καθηγητού του Α.Π.Θ. κ. Αντωνίου Αλυγιζάκη και του Ομότιμου Καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Γρηγορίου Στάθη.

Ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ. Χριστόδουλος ήταν εκείνος ο οποίος επευλόγησε με Συνοδική Απόφαση την τέλεση της Ακολουθίας της Τριθέκτης σε όποιες Ενορίες το επιθυμούν, εκτός όμως της Μεγάλης Τεσσαρακοστής που είναι και ο φυσικός λειτουργικός της χώρος.

Η αναβίωση πάντως παλαιών λειτουργικών προτύπων αναδεικνύει μεγέθη με ιστορικό, θεολογικό και ποιμαντικό ενδιαφέρον.

Η λειτουργική μας θεολογία κρύβει θησαυρούς στους οποίους αξίζει με επιμέλεια να εντρυφούμε.

Συνομιλώντας με ανθρώπους που ασχολούνται με την ψαλτική τέχνη την εκκλησία αλλά και την ιστορία όλοι συμφώνησαν ότι ο Ναός που αρμόζει σε μια τέτοια ακολουθία είναι η Παναγία Φανερωμένη ο Μητροπολιτικός Ιερός Ναός του Τυρνάβου.

Η Παναγία Φανερωμένη έχει την μεγαλοπρέπεια τους 6 κίονες από μάρμαρο το υπέροχο Βυζαντινό της Τέμπλο και την ακουστική που απαιτεί μια τέτοια κατανυκτική ψαλμωδία.

Οι Άγιες Μέρες των Χριστουγέννων είναι μέρες χαράς και γιορτής αλλά και ευκαιρία να ετοιμαστούμε πνευματικά για να υποδεχτούμε όλοι μαζί την Γέννηση του Θεανθρώπου.

Ο Τύρναβος με την μακραίωνη Χριστιανική του παράδοση πρέπει να γίνει με την στήριξη όλων σημείο αναγέννησης αλλά και θυμησις της θρησκευτικής μας ιστορίας έχοντας άξιους εκπροσώπους όπως ο Πρωτοψάλτης Δανιήλ.

Δείτε όλες τις τελευταίες ειδήσεις στο tirnavospress.gr, ακολουθήστε μας στο Facebook, Instagram, Google News, YouTube και Twitter.  Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν: Αναφέρεται ως πηγή το tirnavospress.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά. – Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή – Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος.

Το άρθρο Τριθέκτη: Η άγνωστη Ασματική ακολουθία με άρωμα Βυζαντίου εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Με την κλαρωτή πράσινη φούστα και μια μαύρη ποδιά που στηρίζονταν με δύο παραμάνες στο ύψος του στήθους, η Κοκκώνα γυρνούσε από τραπέζι σε τραπέζι, γέμιζε γλυκόπιοτο κόκκινο κρασί τα ποτήρια και εκλεκτούς μεζέδες τις τσανάκες.

Στο πανδοχείο της όλα ήταν αστραφτερά και το προτιμούσαν όσοι κατέβαιναν με μουλάρια ή με τα πόδια από τη Μακεδονία προς τον νότο ή όσοι ντόπιοι έπρεπε να διασχίσουν την κοιλάδα των Τεμπών.

Μετά από τρεις ώρες περπάτημα, σε έναν στενό κι επικίνδυνο δρόμο -ιδιαίτερα τα βράδια- οι ταξιδιώτες που κατηφόριζαν από τη Βόρεια Ελλάδα προς τη Λάρισα, έβρισκαν στη νότια έξοδο, κοντά στον σημερινό Ευαγγελισμό, ένα πανέμορφο χάνι. Ένα μεγάλο πανδοχείο που πρόσφερε φαγητό και ανάπαυση στους ίδιους και στα ζώα.

Όπως λέει στη Voria.gr η ανασκαφέας και προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας, Σταυρούλα Σδρόλια, το πανδοχείο έχει δύο φάσεις κατασκευής: μία παλαιοχριστιανική της εποχής του Ιουστινιανού και μία δεύτερη -αυτή που φαίνεται- που χρονολογείται στον 9ο αιώνα, στα χρόνια του αυτοκράτορα Θεόφιλου, συζύγου της Θεοδώρας.

«Στην περιοχή των Τεμπών είναι γνωστοί από τα ρωμαϊκά οδοιπορικά δύο κύριοι σταθμοί. Ο ένας λεγόταν σταθμός των Στενών και βρισκόταν στη βόρεια έξοδο προς τη Θεσσαλονίκη και ο άλλος σταθμός Ολύμπου, στη νότια έξοδο προς τη Λάρισα. Το συγκεκριμένο χάνι μπορεί να ταυτιστεί με κάποιον ενδιάμεσο σταθμό για την ανάπαυση των ταξιδιωτών», είπε η κ. Σδρόλια.

Το Χάνι της Κοκκώνας, που πήρε το όνομά του από την τελευταία ιδιοκτήτριά του, ήταν ένα μεγάλο ορθογώνιο οικοδόμημα, μήκους 72 μέτρων και πλάτους 7 μέτρων, που χωριζόταν σε τρία μέρη. Η κατασκευή είναι πολύ γερή και σταθερή με ασβεστόχτιστα δάπεδα.

Μπροστά υπήρχε μια μεγάλη αλάνα, με ποτίστρες, όπου άραζαν τα ζώα. Το μεγάλο πανδοχείο προσέφερε καταλύματα για ύπνο στον πάνω όροφο και ένα οργανωμένο εστιατόριο στο ισόγειο. Οι ιδιοκτήτες του είχαν εκεί κοντά αγρόκτημα με πουλερικά και ζώα, αλλά και λαχανόκηπο, και προσέφεραν στους ταξιδιώτες ένα πλούσιο μενού, είτε ως πρόγευμα (ή προφάγον) είτε ως άριστον ή μεσημβρινόν γεύμα, είτε ως δείπνο. Το σίγουρο είναι πως οι πελάτες έτρωγαν με τα χέρια –το πιρούνι ήταν άγνωστο μέχρι τον 10ο αιώνα- ή ανάλογα με το φαγητό χρησιμοποιούσαν κουτάλι και μαχαίρι.

Μετά το γεύμα αναπαύονταν για λίγες ώρες ή το βράδυ –ανάλογα πότε έφταναν στο χάνι- και αργότερα συνέχιζαν τον δρόμο τους, ανακουφισμένοι που είχαν ολοκληρώσει ένα πολύ δύσκολο κομμάτι της διαδρομής, αυτό της κοιλάδας των Τεμπών.

Στο κτήριο δεν σώθηκαν καθόλου ευρήματα που να προσδιορίζουν τη χρήση του και η ταύτιση με πανδοχείο προτάθηκε λόγω του σχήματος και της θέσης του, δίπλα στον δρόμο και ακριβώς στην έξοδο του στενού μέρους της κοιλάδας, όπου παρουσιαζόταν επείγουσα ανάγκη στάσης για ανάπαυση, όπως την περιγράφουν οι περιηγητές της οθωμανικής περιόδου. Το χάνι αυτό αναφέρεται από τις αρχές του 19ου αιώνα και έλαβε το όνομά του το 1881 από την ομώνυμη ενοικιάστρια.

Τα πρώτα ευρήματα ήρθαν στο φως το 2008 στη διάρκεια των εργασιών για την κατασκευή του νέου τμήματος στον οδικό άξονα Μαλιακός-Κλειδί και οι ανασκαφές έφεραν στο φως σπουδαία ευρήματα.

Στα ανατολικά του πανδοχείου και σε απόσταση 15 μ. από αυτό ανασκάφηκε βυζαντινός ναός, δρομικού τύπου (επιμήκης) με περίστωο, διαστάσεων 12 × 11, 60 μ., που περιβάλλεται από εκτεταμένο νεκροταφείο. Ο ναός διατηρείται σε χαμηλά ερείπια, κοντά στη στάθμη του δαπέδου, από το οποίο δεν σώθηκε κάτι. Βρέθηκαν ωστόσο ίχνη από δύο κτιστές τράπεζες Ιερού Βήματος, τόσο στην κεντρική κόγχη όσο και στη νότια, δείγμα ότι υπήρχε διαμορφωμένο παρεκκλήσι.

Στο νεκροταφείο το ένα τρίτο των τάφων είναι κιβωτιόσχημοι και οι άλλοι λακκοειδείς, ενώ υπάρχουν και δύο καλυβίτες που αφορούν σε παιδικές ταφές. Οι τάφοι περιείχαν από έναν έως τρεις σκελετούς, αλλά είναι συχνή η παρουσία οστών από ανακομιδές. Ελάχιστοι από αυτούς περιείχαν κτερίσματα, κυρίως δύο παιδικοί τάφοι, στους οποίους βρέθηκαν γυάλινα βραχιόλια και χάλκινα δαχτυλίδια, που χρονολογούνται στον 10ο-12ο αιώνα, καθώς και ένας τάφος ενήλικα, που περιείχε μια χάλκινη πόρπη, συνοδευόμενη από δύο σιδερένιους κρίκους.

Σύμφωνα με την κ. Σδρόλια, «είναι σημαντικό το γεγονός της ανακάλυψης αυτού του ενδιαφέροντος συγκροτήματος, του ναού και του πανδοχείου, ενώ το νεκροταφείο υποδηλώνει παράλληλα την ύπαρξη οικισμού, τελείως άγνωστου μέχρι σήμερα. Ο χαρακτήρας του συγκροτήματος μπορεί να θεωρηθεί προσκυνηματικός, με διπλή λειτουργία, αφενός ως χώρος ανάπαυσης, λόγω της θέσης του, πάνω στον οδικό σταθμό μιας πολυσύχναστης οδικής αρτηρίας, αφετέρου λατρευτικός-κοιμητηριακός, σύμφωνα με τη μακραίωνη χρήση του χώρου στο παρακείμενο ελληνιστικό ιερό και νεκροταφείο».

Πρόσθεσε επίσης ότι «με την ίδια διπλή λειτουργία αναφέρεται αργότερα και ο γειτονικός τεκές του Χασάν Μπαμπά, που ιδρύθηκε τον 15ο αιώνα από τους Οθωμανούς, και υπήρξε σημαντικό προσκύνημα και συγχρόνως τόπος φιλοξενίας των ταξιδιωτών. Ο μνημειακός χαρακτήρας του βυζαντινού πανδοχείου μάς οδηγεί στην υπόθεση ενός σημαντικού κτήτορα, ίσως εκπροσώπου της κρατικής εξουσίας, που αποσκοπούσε στην προσπάθεια αναδιοργάνωσης της χώρας και των συγκοινωνιών μετά τη νίκη επί των Βουλγάρων στα τέλη του 10ο αι., εποχή κατά την οποία ιδρύεται η επισκοπή Λυκοστομίου, και ανακαινίζονται οι οχυρώσεις της περιοχής».

Αξιοσημείωτο είναι ότι στην περιοχή των Τεμπών είχε εγκατασταθεί η έδρα της επισκοπής Λυκοστομίου ή Θετταλικών Τεμπών που αναγγέλλεται στις βυζαντινές πηγές από το 10ο αι. ότι υπάγεται στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια μεταφέρεται στον Πλαταμώνα και τη μεταβυζαντινή περίοδο στα Αμπελάκια, μέχρι την τελική ενσωμάτωσή της στη Μητρόπολη της Λάρισας.

Όπως προκύπτει από την αρχαιολογική έρευνα, εκεί κοντά υπήρχε μικρός οικισμός που κατοικούνταν από τον 4ο ώς τον 6ο μ.Χ. και σχετιζόταν με παρακείμενο λατομείο μαρμάρου.

Ελληνιστικά ευρήματα και «Κυβέλα, μάτερ θεών»

Στον αρχαιολογικό χώρο της κοιλάδας των Τεμπών, στη διάρκεια των ίδιων εργασιών, αποκαλύφθηκε και ένα μεγάλο συγκρότημα ελληνιστική εποχής, με πολλά δωμάτια. Στο νοτιότερο σημείο αυτού ταυτίστηκε η λατρεία της μητέρας των Θεών, της θεάς της καρποφορίας και της γονιμότητας Κυβέλης. Η Κυβέλη ήταν διαδεδομένη θεότητα στη Θεσσαλία και στο φως ήρθε τμήμα μαρμάρινης ναόσχημης στήλης με την ανάγλυφη μορφή της ένθρονη, με ένα λιοντάρι μικρό στα γόνατά της και διάφορα τελετουργικά σκεύη τριγύρω, που παραπέμπουν στην τέλεση θυσιών.

Σημαντικό τμήμα επιγραφής ΟΝΕΘΕΙΚΕ που πιθανόν ανήκει στη θεά Άρτεμη, και πήλινο πλακίδιο με προτομή της ίδιας θεάς μαρτυρούν τη συλλατρεία δυο θεοτήτων, τα οποία σχετίζονται με την πλούσια, άγρια γη και τη βλάστηση στον Θεσσαλικό κάμπο.

Πηγή: Μ. Ριτζαλέου, Voria Ανασκαφή

Το άρθρο Το Χάνι της Κοκκώνας στα Τέμπη όπου ξεκουράζονταν τα καραβάνια Μακεδόνων που κατέβαιναν στον νότο εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Η πρώτη ονομασία της περιοχής ήταν φυλακαί επί Μακεδόνων, έως ότου την κατέλαβαν οι Ρωμαίοι και το μετάφρασαν στην γλώσσα τους ως Σέρβια που σημαίνει Φυλακτήρια – Παρατηρητήρια.

Το κάστρο είναι της Βυζαντινής περιόδου και εκτιμάται ότι κτίστηκε τη χρονική περίοδο 560 με 650 μ.χ. Το κάστρο σε κάτοψη έχει ακανόνιστο σχήμα, λόγω της ανώμαλης μορφολογίας του εδάφους.
Η συνολική έκταση που καταλάμβανε ήταν περίπου 100 στρέμματα και χωριζόταν σε τρία άνισα μεταξύ τους τμήματα, την ακρόπολη που ήταν στο υψηλότερο σημείο, το αμέσως επόμενο την άνω πόλη και το το τελευταίο τμήμα στο χαμηλότερο σημείο την κάτω πόλη.

Το Ελληνικό κέντρο παρατήρησης επισκέφτηκε το κάστρο και δημιούργησε ένα ντοκιμαντέρ μικρού μήκους που μπορείτε να δείτε στον παρακάτω σύνδεσμο.

[quads id=5]

Το άρθρο Κάστρο Σέρβιων Κοζάνης εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.