Τον προηγούμενο χρόνο από τις έγκριτες Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης έχει εκδοθεί βιβλίο που έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον για την ιστορία του ελληνικού διαφωτισμού.

Το άρθρο Η «άδηλος» ιστορία του ιατροφιλόσοφου Ευστάθιου Αθανασίου από τον Τύρναβο εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Γράφει η φιλόλογος Αποστολία Πάνου 

Με αφορμή την επέτειο, τιμούμε τους αγώνες και τις θυσίες των προγόνων μας και συνειδητοποιούμε τη σημαντική παρακαταθήκη που μας κληροδότησαν αναλογιζόμενοι τη δική μας θέση και ευθύνη για τη ζωή και την προκοπή μας στο παρόν και το μέλλον.

Από την άλλη, αξιοποιούμε τις ποικίλες δράσεις (διαλέξεις, συζητήσεις, εκδόσεις βιβλίων κ.ά.), για να κατανοήσουμε το πολυδιάστατο ιστορικό γεγονός, τη διεθνή συγκυρία κατά την οποία εκδηλώθηκε, τις δυνάμεις του Ελληνισμού που ενεργοποίησε και την κατά τόπους συνδρομή του πολύπαθου λαού μας στο μεγάλο Αγώνα του για την απελευθέρωση, την αυτοδιάθεση και ανεξάρτητη πορεία και πρόοδό του.

Από τα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής κατάκτησης, η Θεσσαλία ακολούθησε την τύχη των υπόλοιπων περιοχών του Ελληνισμού. Απέναντι στους παράγοντες φθοράς, ενεργοποιήθηκαν  δυνάμεις για την επιβίωση και ενδυνάμωση των υπόδουλων ελληνικών πληθυσμών και της συλλογικής συνείδησής τους απέναντι στον εχθρικό δυνάστη.

Με τη δύναμη της Παιδείας πληθώρα Θεσσαλών λογίων θέλησαν να βοηθήσουν την πατρίδα τους, για να οδηγηθεί  μέσω της μόρφωσης στην ελευθερία. Η κίνηση αυτή ονομάστηκε “Θεσσαλικός  Διαφωτισμός” και αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού που θεμελίωσε με τις ιδέες του το αξιακό σύστημα του σύγχρονου κόσμου, καθώς και του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, που στόχευε στην εκπαιδευτική αναγέννηση και στην προετοιμασία για την απελευθέρωση του υπόδουλου γένους.

Έτσι, αν και για δύο περίπου αιώνες δουλείας η καλλιέργεια των γραμμάτων ήταν περιορισμένη, στη συνέχεια λόγω της οικονομικής ανασύνταξης κυρίως των απόδημων Θεσσαλών εμπόρων στην προ Ρήγα Φεραίου εποχή, άρχισαν να ιδρύονται σχολεία με βιβλιοθήκες, να εκδίδονται, να μεταφράζονται και να μεταφέρονται βιβλία και περιοδικά από τη Δύση, να ενισχύονται τα μοναστήρια.

Εξάλλου, η γεωγραφική θέση της Θεσσαλίας, που την καθιστούσε σημείο κομβικό για το εμπόριο και τις μετακινήσεις, είχε σαν συνέπεια τη δημιουργία πολλών κέντρων εμπορίου, που θα αποτελέσουν και τα πνευματικά κέντρα για τη διάδοση των νέων εκπαιδευτικών ιδεών. Κι όλα αυτά μέσα σε αντίξοες συνθήκες με τους φραγμούς της τουρκοκρατίας, την αδιαφορία των ντόπιων  παραγόντων εξουσίας και την αναστάτωση μετά από εξεγέρσεις, οι οποίες είχαν εκδηλωθεί στη Θεσσαλία πριν και μετά τα Ορλωφικά (1770).

Τα σχολεία της Θεσσαλίας, λοιπόν, ιδρύθηκαν με δωρεές και δαπάνες εγχώριων και απόδημων εμπόρων. Από την περιοχή των Αγράφων με τις Σχολές τους που προμήθευαν δασκάλους και παπάδες  σε όλη τη Θεσσαλία, θα ιδρυθούν στη συνέχεια σχολεία στα Τρίκαλα, (ο Αναστάσιος Γόρδιος σημαντική παρουσία της Σχολής Τρίκκης), στην  Καρδίτσα (ονομαστοί δάσκαλοι ήταν ο Νικόλαος Καρατσάς, ο Παναγιώτης Παλαμάς), στη Ζαγορά Πηλίου (ο Νικόλαος Ιωάννου Κασσαβέτης  διετέλεσε σχολάρχης του Ελληνομουσείου Ζαγοράς–υπήρξε  δάσκαλος του Ρήγα Φεραίου- και από τους γνωστότερους  δασκάλους της Ζαγοράς ο Κ.Τριανταφυλλίδης ή Λογιώτατος εισήγαγε τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών).

Στη Σχολή των Μηλεών Πηλίου  με βιβλία- σημαντική η βιβλιοθήκη που έφερε τον τίτλο Ψυχής Άκος- εποπτικά μέσα και διδακτικό υλικό από τα πιο σύγχρονα της εποχής, δίδαξαν ο Άνθιμος Γαζής, Γ.Κωνσταντάς,  Δ.Φιλιππίδης, διαφωτιστές και δάσκαλοι του Γένους με στόχο να γνωρίσουν οι πατριώτες τους όλες τις καινοτομίες της Ευρώπης.

Στη Σκόπελο, στη Λάρισα (λόγω έντονης παρουσίας Τούρκων μόλις στα μέσα του 18ου αιώνα ιδρύεται ελληνικό σχολείο, στο οποίο διδάσκει ο Λάμπρος Πάσχου κι αργότερα ο Κ. Κούμας), στα  Αμπελάκια (διδάσκει μεταξύ άλλων ο Γρηγόριος Κωνσταντάς), στη  Ραψάνη, Αγιά, Τσαριτσάνη (δίδαξαν ο Πέζαρος, ο Κούμας, ο Κωνσταντίνος Οικονόμου εξ Οικονόμων), στο Λιβάδι, στην Ελασσόνα (το ‘’Φροντιστήριο’’ της Μονής Ολυμπιώτισσας).

Το 1730 ιδρύθηκε η ‘’Σχολή Τυρνάβου’’. Σε μια περίοδο ακμής της πόλης, με τον πυκνό ελληνικό χριστιανικό πληθυσμό χάρη στα προνόμια που παραχώρησαν οι Τούρκοι και με εμπνευστή τον μητροπολίτη Λάρισας Παρθένιο Β’ και με δωρεές Τυρναβιτών, η σχολή αποκτά μεγάλη φήμη εκτός Θεσσαλίας, κυρίως χάρη στην ξεχωριστή μορφή του Τυρναβίτη σχολάρχη Ιωάννη Πέζαρου.

Ο ιστορικός Παντελής Κοντογιάννης τον χαρακτηρίζει ως ‘’φιλελεύθερο και φωτεινό πνεύμα, με ικανότητα προς ευρυτέρας μαθήσεις, είχε εργατικότητα ανένδοτον, αληθή θρησκευτικόν ζήλον, λιτότητα βίου και αφιλοκέρδειαν, αφοσίωσιν προς την πατρίδα του, αξιομίμητον ενθουσιασμόν προς την Αρχαιότητα’’.

Με σωκρατική ταπεινοφροσύνη και χριστιανική αγάπη επέδειξε έργο αλληλεγύης και έκανε κηρύγματα στις πολλές εκκλησίες του Τυρνάβου.

Εκεί ο Σχολάρχης  Ιωάννης Πέζαρος έβαλε τις βάσεις οργάνωσης των σχολείων στη Θεσσαλία. Επί της σχολαρχίας του  αναδείχθηκαν σπουδαίοι  μαθητές, όπως ο Κωνσταντίνος  Κούμας. Τυρναβίτες εκπρόσωποι του διαφωτισμού που υπήρξαν μαθητές και αργότερα δάσκαλοι στη σχολή Τυρνάβου και άλλων εκπαιδευτικών κέντρων με συγγραφικό, μεταφραστικό, εκδοτικό έργο, ήταν ο Αλέξανδρος Τυρναβίτης, ο Θεόδωρος Τυρναβίτης, ο Πανταζής Τυρναβίτης, ο Ιωάννης Αγραφιώτης, ο Στέφανος Δούγκας, ο Γιώργος Ζαχαριάδης, ο Δημήτριος Αλεξανδρίδης κ.ά.

Αναμφίβολα, στον προεπαναστατικό αγώνα της αναγέννησης του έθνους εξέχουσα είναι η προσφορά του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798). Οι εμπειρίες, τα βιώματά του στην τουρκοκρατούμενη πατρίδα, τα ιστορικά γεγονότα της εποχής του και η ενεργή επαφή του με τα έργα του γαλλικού Διαφωτισμού διαμόρφωσαν την επαναστατικότητά του.

Στα έργα του προβάλλει τη διαχρονικότητα του ελληνισμού μιλώντας για τα ολυμπιακά αγωνίσματα που διατηρούνταν στις μέρες του στη Θεσσαλία και πρώτος αυτός ανακοινώνει στην ε-πιστημονική κοινότητα της Ευρώπης τον τάφο του πατέρα της ιατρικής Ιπποκράτη έξω από τη Λάρισα, στη βόρειά της πλευρά. Εξάλλου, μελέτησε, μετέφρασε και εμπνεύστηκε από τα έργα των συγγραφέων του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού για τη συγγραφή δικών του έργων.

Το Φυσικής Απάνθισμα  είναι ‘’συμπύκνωση των νέων ιδεών, η απόδιωξη του σκοταδισμού, η νίκη της αλήθειας εναντίον της αμάθειας, της μοιρολατρίας’’. Άλλος τρόπος μαζικής διαφώτισης είναι η έκδοση της εφημερίδας στη Βιέννη το 1791 με τίτλο  Η Εφημερίς, που διοχετεύει στις παροικίες της Ευρώπης και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.

Και όταν αυτή κλείνει, την προσπάθεια συνεχίζει ο Άνθιμος Γαζής από τις Μηλιές Πηλίου με τον ‘’Λόγιο Ερμή’’, δεύτερη ελληνική εφημερίδα με διευθυντή τον Θεσσαλό Θεόκλητο Φαρμακίδη.

Το πολιτικό του όραμα ήταν η δημιουργία ενός πολυεθνικού, πολυγλωσσικού, και πολυθρησκευτικού μετώπου και με το σχεδιασμό της Χάρτας της Ελλάδος γνωστοποιεί το κράτος που οραματίζεται να δημιουργηθεί μετά την επανάστασή του, που θα περιλάμβανε εκτός του ελλαδικού χώρου και τη Μικρά Ασία, Βουλγαρία, Σερβία, Ιλλυρία, Βοσνία, Βλαχία, Μολδαβία.

Για το Σύνταγμα του οραματιζόμενου κράτους μετέφρασε το αντίστοιχο γαλλικό Σύνταγμα του 1793, όπου προβλέπονται πρωτοποριακές για τη εποχή του δημοκρατικές αρχές. Όμως, την πολύπλευρη δράση του διέκοψε η μοιραία σύλληψή του και το τέλος του, τον Ιούνιο του 1798 στο Βελιγράδι. Ο στενός συνεργάτης του Χριστόφορος Περραιβός από τον Όλυμπο ήταν αυτός που ανατύπωσε ανώνυμα πολλά από τα έργα του.

Βέβαια, όλη αυτή η πνευματική κίνηση αποτέλεσε το υπόβαθρο προκειμένου να γίνει δεκτό το σχέδιο της Φιλικής Εταιρείας, που χάρη στην ακατανίκητη επαναστατική της βούληση οδηγήθηκαν οι υπόδουλοι Έλληνες στην Επανάσταση του 1821, που σ’ αντίθεση με άλλες επαναστατικές κινήσεις που είχαν προηγηθεί, είχε την ευτυχή έκβαση της δημιουργίας  του –έστω μικρού- ελληνικού κράτους.

Πηγές:  Κ.Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός,  Λ. Αρσενίου, η Θεσσαλία στην Τουρκοκρατία,  Θ. Νημάς, Η Εκπαίδευση στη Δ. Θεσσαλία.

Το άρθρο Ιστορίες προγόνων – Θεσσαλικός Διαφωτισμός εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Οι Θεσσαλοί ,σε αντίθεση με τους κατοίκους των άλλων περιοχών της Ελληνικής Επικράτειας ,είχαν οικονομική ευμάρεια λόγω των προνομίων που τους είχαν δοθεί. Αυτό από μόνο του όμως δεν στάθηκε ικανό να ανατρέψει το ζοφερό κλίμα. Οι Θεσσαλοί διαφωτιστές μην αντέχοντας την κατάσταση της οπισθοδρόμησης μαζεύτηκαν στη Βιέννη .Ο Άνθιμος Γαζής, Γρηγόριος Κωνσταντάς, Δανιήλ Φιλιππίδης, Στέφανος Δούγκας, Ζήσης Κάβρας καί Δημήτριος Άλεξανδρίδης  αποφασίσανε να συστήσουν στις Μηλιές μεγάλη Ακαδημία με τη συνεργασία και ενίσχυση τής «Φιλόμουσης Εταιρίας» Αθηνών καιμε πανελλήνιες εισφορές. Στο Λόγιο ‘Ερμή το 1813 διαβάζουμε, ότι Γρ. Κωνσταντάς άρχισε την «οικοδομήν του Σχολείου πρό δύο ήδη μηνών, σχολαρχών καί παραδίδων εις τό παλαιόν. Όθεν, σάς λέγομεν ότι πατρίς περιμένει άνυπομόνως τούς διδασκάλους της, άπό τούς οποίους μέλλει νά έπαινεθή έξαιρέτως διά τά φώτα, τα όποια θέλουν λάβει τά τέκνα της παρ’ αύτών καί τούτο βέβαια θέλει είναι καί τό μόνον καύχημά της… Εύγε Μηλιώται, άξια Ελλήνων φρονείτε, άξιοι εΐσθε τώ όντι καί τής κλήσεως τών Ελλήνων…» (ό. π. σελ. 116).
Ο Άνθιμος Γαζής γράφει ότι προσπαθεί με επαίνους και πατριωτικές εκκλήσεις να παροτρύνει τούς Μηλιώτες, έτσι ώστε με ομόνοια και ζήλο να ενισχύσουν την Σχολή. 

Δυστυχώς το έργο δεν προχώρησε. Ο Σουλτάνος δεν έδωσε  την απαιτούμενη άδεια. Δεν πρέπει να αποκλειστεί στη μη λειτουργεία της Σχολής και στους αγώνες των σκοταδιστών. Η Σχολή τελικά λειτούργησε. Οι  διδάσκαλοι Γαζής καί Κωνσταντάς, με το έργο τους ανέδειξαν την Σχολή στην οποία τα μαθήματα που  διδασκόταν ήταν τα στοιχειώδη και τα φιλολογικά μαθήματα, τα μαθηματικά, οι φυσικές επιστήμες με πειράματα και με όργανα, φερμένα άπ’ τη Βιέννη, γεωγραφία, πολιτική και φυσική με χάρτες, «σφαίραν υδρόγειον καί ούρανίαν ώς καί κρικωτήν, καθώς και  ξένες γλώσσες λατινικά καί ιταλικά . Η Ελληνική ’Επανάσταση ανέστηλε την λειτουργεία της σχολής και ο Κωνσταντάς, εγκατέλειψε το έργο  του το (1822). Με τον θάνατο του Κωνσταντά κλείνει η εντυπωσιακή 1η περίοδος του νεοελληνικού διαφωτισμού.

ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ (1774 – 1820)
 Είναι περίοδος  που αποτελεί το λαμπρότερο και μεγαλύτερο κεφάλαιο τής νεοελληνικής γραμματείας στα χρόνια αυτά.  Την περίοδο αυτή την ονόμασαν για ιστορικούς λόγους Μεταρηγική,  γιατί αρχίζει με τον Ρήγα  που μαζί με άλλες φωτισμένες  μορφές  ,που έδρασαν σαν λόγιοι και δάσκαλοι κατά τη δημιουργική αυτή περίοδο  κατάφεραν να διαδώσουν το πνεύμα του διαφωτισμού  στον θεσσαλικό χώρο. Τά σχολεία πληθαίνουν σε όλη την Θεσσαλία,. Παράλληλα μεγαλώνουν και γίνονται ξακουστά τα σχολεία της Ζαγοράς, των Μηλιών, των Άμπελακίων, του Τυρνάβου κλπ.
ΜΕΓΑΛΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ
Ο Θεσσαλικός διαφωτισμός πρόσφερε στην Ελλάδα την πιο υψηλότερη μορφή της αναγέννησής της.
Κορυφαίος στη σειρά των Θεσσαλών διαφωτιστών είναι ο Μηλιώτης ,ο Δανιήλ Φιλιππίδης, Ισάξιος
του Κοραή . Ο”Ανθιμος Γαζής  το πρώτο και φωτεινότερο «φλογισμένο ράσο» τής Ελλάδος, ιδρυτής του Λόγιου Ερμή .Ο Κωνσταντίνος Οικονόμος  ο έξ Οικονόμου,που στάθηκε ένας άπ’ τους λιγοστούς Θεσσαλούς, που πρόσεξαν και την λογοτεχνία κι’ έδωσαν μεταφράσεις και διασκευές. Ο Θεόκλητος Φαρμακίδης,
εργάτης τής νεοελληνικής δημοσιογραφίας, συνεχιστής του Γαζή στην έκδοση τοΰ Λόγιου Ερμή (1816-1821) μαζί με τον Κοκκινάκη, διευθυντή της «Ελληνικής Σάλπιγγος» (Καλαμάτας) και της «Γενικής Έφημερίδος» (Ναύπλιο).Ο Χριστόφόρος Περραιβός Χρυσάφη Χατζηβασίλη (1774-1863) που, όπως δείχνει και το ψευδώνυμό του Περραιβός και οι μαρτυρίες των συγχρόνων του, γεννήθηκε, πολύ πριν άπ’ τα 1774 στο χωριό του Όλύμπου Πούρλες. 

Μεγαλύτερη όμως στάθηκε η διαφωτιστική επίδραση του Βηλαρά. Συνοδεύοντας σαν γιατρός  τον Βελή Πασά, ο Βηλαρας έρχεται να εγκατασταθεί στη Λάρισα, όπου μένει από τά 1812 έως στα 1817. Το έργο του «Ρομέηκη Γλόσα»,τάραξε τα νερά στα Πνευματικά Κέντρα του Έλληνισμού.  Οι Θεσσαλοί λόγιοι αγκαλιάζουν τον Βηλαρά, ασπάζονται τις ιδέες του. Η Λάρισσα (—Τύρναβος) γίνεται τότε κέντρο του γλωσσικού κινήματος των Βηλαρά καί του Ψαλίδα. 
Στήν περιοχή τοϋ θεσσαλικοϋ διαφωτισμού άνήκουν γεωγραφικά, ιστορικά, παιδευτικά, θρησκευτικά και τα νησιά των Βορείων Σπορ άδων, ιδίως Σκιάθος και Σκόπελος. Στά προεπαναστατικά χρόνια η Σκιάθος στάθηκε τό καταφύγιο των Θεσσαλών.  Πολλοί Σκιαθίτες, όπως ο Έπιφάνιος Δημητριάδης, βγαίνουν άπ’ τά σχολειά τής Θεσσαλίας και διδάσκουν σε αύτά. Ο μοναχικός βίος της Θεσσαλίας βρίσκει καταφύγιο στην Σκιάθο.
Η Σκιάθος, πού με τον Παπαδιαμάντη και Μωραϊτίδη πρωτοστάτησε στο θεμελίωμα τής νεοελληνικής πεζογραφίας, θα πρέπει να  συσχετισθεί μέ τό πλατύτερο φαινόμενο του θεσσαλικού διαφωτισμού.Στους Θεσσαλούς διαφωτιστές και τους λόγιους των Βορείων Σποράδων, συγκαταλέγονται ο Έπιφάνιος Δημητριάδης, ο Καισάριος Δαπόντε, ο Διονύσιος Έπιφανιάδης ο Γέροντας κλπ. 

ΘΕΣΣΑΑΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΕΤΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ
Ο προεπαναστατικός θεσσαλικός διαφωτισμός συνεχίστηκε με άλλες μορφές μέσα στη δεύτερη Τουρκοκρατία (1821-1881). Οι ξενιτεμένοι Θεσσαλοί μέ τα αμέτρητα κληροδοτήματα τους για τη σύσταση και συντήρηση σχολείων, υποτροφίες, δασκάλους κλπ. επιδιώκουν να τονώσουν τη θεσσαλική παιδεία, να ενισχύσουν τα θεσσαλικά γράμματα. Στην περίοδο αυτή το προβάδισμα το παίρνουν οι Θεσσαλοί της Αιγύπτου, που πρωτοστατούν στην πνευματική ζωή της Αλεξάνδρειας κατά τα χρόνια που άρχισε η ελληνική  παροικία να γίνεται πνευματικό αξιόλογο κέντρο. 
 Πρώτοι οι Θεσσαλοί της Αλεξάνδρειας λόγιοι, φιλόμουσοι, ιδεολόγοι. Κώστας Τσαγκαράδας, Πήλιος Ζάγρας (’Απόστολος Κωνσταντινίδης),Χρήστος Ζερβός, Πέτρος Μάγνης (Κ. Γ. Κωνσταντινίδης), Γ. Άδρακτάς.Έπειτα οι Θεσσαλοί λόγιοι τής ’Αθήνας. Περιορίζομαι μόνο σέ μερικά όνόματα: Θ. Άφεντούλης, Γ. Φιλάρετος, Δ. Τσοποτός, Γιάννης Κορδάτος, Άχ. Τζάρτζανος, Σωτήρης Σκίπης, Κώστας Νταϊφάς, Πάνος Ταγκόπουλος, Δ. Γιολδάσης, Γ. Ζωϊτόπουλος (Ζιοΰτος), Δημ. Σαράτσης, Μ. Καραγάτσης, Νίκος Παπάς, Άλ. Βαμβέτσος, Δημ. Πολυμέρης. Σωκράτης Βαμβάκος. Μεγάλο ένδιαφέρον παρουσιάζει ο θεσσαλικός τύπος. 

Ο Γεώργιος Βαλέτας γεννήθηκε το 1907 στη λεσβιακή Αργενο και πέθανε στην Αθήνα. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κι εργάστηκε για πολλά χρόνια στη Μέση Εκπαίδευση. Συνεργάστηκε στην εγκυκλοπαίδεια του «Πυρσού», γράφοντας λήμματα για πρόσωπα και πράγματα της νεότερης γραμματείας μας. Το 1938 η μεγάλη μελέτη του για τη ζωή και το έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Στην Κατοχή εντάχθηκε στο ΕΑΜ Λογοτεχνών. Μετά τον πόλεμο στράφηκε στις εκδόσεις παλαιών κειμένων, όπως: «Το χρονικό του Γαλαξιδιού» (1944), «Ελληνική Νομαρχία» (1949), «Λόγοι πατριωτικοί του πατριάρχη Σαμουήλ Χαντζερή» (1948), η τρίτομη «Ανθολογία της δημοτικής πεζογραφίας» (1947-1949), έκδοση ενδιαφέρουσα για την εποχή της. Στις 21 Απριλίου 1989, φεύγει από την ζωή ένας σημαντικός φιλόλογος: ο μελετητής κι εκδότης νεοελληνικών έργων.

Με απόλυτο σεβασμό σε αυτούς που έβαλαν τα πρώτα λιθαράκια και αυτούς που συνέχισαν να χτίζουν την σύγχρονη Ελλάδα. Η μιζέρια και η ζοφερότητα που κατά καιρούς κάνουν την εμφάνιση τους  πρέπει να γίνουν αφορμή για εξέλιξη ,γνώση για να μας δώσουν όλα τα εχέγγυα ώστε να διορθώνουμε λάθη και να κάνουμε άλματα στο μέλλον.

Το Πρωτότυπο μπορείτε να το διαβάσετε ΕΔΩ

Μαλίτα Κατερίνα

’

Το άρθρο Θεσσαλικός Διαφωτισμός (Γιώργου Βαλέτα) Επίλογος εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

H δημοτική Μούσα ,ήταν η σπίθα που πάνω στα βουνά, κρατούσε ζωντανή την κυνηγημένη ελληνική παιδεία.
Μέσα στη ζοφερή αυτή περίοδο τα σχολεία  είχαν να αντιμετωπίσουν προβλήματα ,όπως την έλλειψη δασκάλων, που δεν μπορούσαν κάτω από τις αφόρητες συνθήκες δουλείας να επιτελέσουν το έργο τους. Το κατά καιρούς  άνοιγμα και κλείσιμο των σχολείων οδηγούσε στη επιλογή, να στέλνουν σε όλη την  ­Ανατολή δασκάλους, πού πήραν τα πρώτα στοιχεία γνώσης απ’ τά σπλάχνα τους, και στη πορεία αυτά τα ίδια να μένουν μικρά, χωρίς δασκάλους, χωρίς συνεχή ζωή, χωρίς διευρυμένη απήχηση. Τα σκολειά της Θεσσαλίας στην περίοδο αυτή θα μπορούσαμε να τα χαρακτηρίσουμε ως φυτώρια του νεοελληνικού διαφωτισμού. Η δίψα για μάθηση ανάγκαζε να  στέλνουν τα παιδιά τους στη ξενιτειά  για να πάρουν σέ ξένες Σχολές ανώτερη μόρφωση και να γίνουν περίφημοι δάσκαλοι σε ξένη γη.Ανάμεσα τους η παράδοση συγκαταλέγει και τον εθνεγέρτη Ρήγα.
Η ιστορία της παιδείας αναδεικνύει μεγάλους Θεσσαλούς διδασκάλους ,όπως χαρακτηριστικά τους προσφωνούσαν εκείνη την εποχή καλαμαράδες.Οι Ζαγοριανοί, πού «έφημίζοντο ώς
λόγιοι καί τά μέγιστα ώφέλησαν τήν άλλην Ελλάδα. Προσελαμβάνοντο δέ εις τήν υπηρεσίαν των τε ήγεμόνων των παριστρίων ήγεμονιών καί των μεγάλων Διερμηνέων, καί των Διερμηνέων τοϋ Στόλου τής ’Οθωμανικής αυτοκρατορίας καί πολλαχοΰ έχρησιμοποιήθησαν εύδοκίμως ώς καθηγηταί καί διδάσκαλοι τοϋ Γένους τοϋ δουλεύοντος τοϊς Τούρκοις» (Τρ. Εύαγγελίδης, δ.π. σελ. 200).
Ολοι αυτοί οι λόγιοι  δάσκαλοι και κληρικοί Θεσσαλοί, ξεκίνησαν από τα μικρά θεσσαλικά σκολειά, ιδίως της Ζαγοράς, και του Τυρνάβου.

Κάποιες φωτεινές μορφές λογίων και δασκάλων, που βοήθησαν με το έργο τους τη θεσσαλική παιδεία στην κρίσιμη και μεταβατική αυτή περίοδο.  Πρώτοι  στη σειρά  οι Αγραφιώτες λόγιοι και δάσκαλοι.
Εύγένιος Γιαννούλης Αίτωλός, ’Αναστάσιος Γόρδιος. Αναστάσιος Παντοδύναμος μαθητής του πρώτου ήταν και ο ιδρυτής της Ιστορικής Σχολής του Τυρνάβου. ­ σπουδαίος λόγιος, που φήμη του τον έφερε στις καθεδρικές Σχολές τής Πόλης και της Αλεξανδρούπολης, και στη συνέχεια έγινε Μητροπολίτης  της Θεσσαλονίκης. Αναστάσιος Γόρδιος :Αυτός που πρώτος έβαλε τις  βάσεις της Σχολής Τρικάλων (1681-1683).Αργότερα
αποτραβήχτηκε στα Βραγγιανά τών Άγράφων, όπου συνέχισε το έργο του μεγάλου δασκάλου του Γιαννούλη.

Μεγάλο είναι το εκπαιδευτικό έργο των  Ζαχαρία Παπαστέλιου(Βολιώτη δασκάλου), ο Άνθιμος που κράτησε χρόνια τη Σχολή των Μηλιών και την παρέδωσε στον συνεχιστή μαθητή του Γρηγόριο Κωνσταντά.ο δάσκαλος Νικόλαος Ίωάννου Τρικαλινός Γεώργιος Τριανταφύλλου (1777-1807), που δίδαξε τριάντα και πάνω χρόνια στ’ Άμπελάκια κι ανάδειξε λαμπρούς και πολλούς μαθητές,  ανάμεσά τους αναφέρεται κι Κωνσταντίνος Οικονόμου εξ Οικονόμων.”Ολους όμως αυτούς τους άφανείς διαδόχους της παιδείας επισκιάζει ο Ιωάννης Πέζαρος. “Υστερα από ευδόκιμη διδασκαλία στα σχολεία Τσαριτσάνης (1770-1775) και Βλαχολειβαδίου (Λειβαδιών) εγκαταστάθηκε οριστικά στην πατρίδα του Τύρναβο (1782), όπου δίδαξε ως στο θάνατό του.
Ανάμεσα στους πολλούς και λαμπρούς μαθητές του συγκαταλέγονται ο Κ. Κούμας καί Στέφανος Δούγκας. Ο Ιωάννης Πέζαρος ο Τυρναβίτης αυτός λόγιος άφησε μεγάλη παράδοση. Ήταν πνεύμα ζωντανό, φιλοσοφικό, ευρυμαθέστατο. Δίδασκε φιλολογικά και φιλοσοφικά μαθήματα .Για τους ξένους και φτωχούς μαθητές διατηρούσε κοινόβιο.

«Πολλοί πεπαιδευμένοι διαβαίνοντες άπό τόν Τύρναβον, πολλοί Εύρωπαΐοι ιατροί, μαθόντες τήν γλώσσαν μας,ήκουσαν καί έθαύμασαν τήν σειρήνα των λόγων τού Πεζάρου… Συνήρπαζε τούς άκροατάς του εις θάμβος, μάλιστα έπειδή καθώς έπαρατήρει, ότι οί λόγοι του δέν ήσαν παλαιοί, αλλά πρόσφατοι καί τώρα γεννώμενοι άπό τόν μέγαν νοΰν του, άναλόγως με τάς περιστάσεις» (Κούμας).

Ακολουθούσε τον Ευγένιο Βούλγαρη και τό Νικηφόρο Θεοτόκη. Η στάση ήταν, ανάμεσα στο παλιό και νέο σύστημα, στις καθιερωμένες και νεόφερτες αρχές και μεθόδους διδασκαλίας και σκέψης. Όταν άκουσε ότι Σέργιος Μακραϊος αναίρεσε το σύστημα τού Κοπερνίκου είπε μέ γέλια «ώ! άκόμη εΐμεθα νήπιοι καί !». μεγάλος αυτός λόγος του Πέζαρου άποτελεί το προανάκρουσμα του νεοελλαδικού διαφωτισμού, στην κρίσιμη καμπή, πού έσβηναν τα μεσαιωνικά σκοτάδια στον ελληνικό ορίζοντα.
Με τη θεσσαλική παράδοση άμεσα είναι συνδεδεμένος και  ο λόγιος Ζαγοριανός πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Καλλίνικος ’ (1713-1790).”Υστερα από πολλούς αγώνες, περιπέτειες και διωγμούς, τραβήχτηκε στην πατρίδα του.

Μεγάλη και σημαντική πρέπει να θεωρηθεί η συμβολή του Χιώτη πατριάρχη Λαρίσης Διονύσιο Καλλιάρχη στήν ανάπτυξη της Θεσσαλικής παιδείας. Ο φωτισμένος αυτός ιεράρχης δημιούργησε με το σύντομο
πέρασμά του (1793-1804) απ’ τη μητρόπολη της Λάρισας εποχή. Ανίδρυσε την εκκλησία του άγιου Αχίλλειου. Ο λόγος και το έργο των παραπάνω έριξε τους σπόρους στης γνώσης για να βγει η Θεσσαλία απ’ το σκοτάδι της αμάθειας, νά αναγεννηθεί μετά τις θλιβερές επιπτώσεις των Ορλωφικών.

Το πρώτο ελληνικό παρθεναγωγείο ιδρύθηκε στην Άγιά με  χορηγία των ξενιτεμένων. 
Κέντρα αξιόλογα σε όλη τη διαδρομή της εκπαιδευτικής ιστορίας της Θεσσαλίας στάθηκαν κυρίως Ζαγορά,
τά Άμπελάκια, Τσαριτσάνη, Τύρναβος, καί τά Τρίκκαλα. Αυτά τα σχολεία, αν και δεν μπόρεσαν να έξελιχθούν σε ένα ανώτερο τύπο νεωτεριστικής Σχολής (Ακαδημίας, όπως την έλεγαν τότε), όπως η Ακαδημία Κυδωνιών, που έγινε φάρος όλης της ’Ανατολής, και το Φιλολογικό Γυμνάσιο τής Σμύρνης, πού το αναδείξανε σέ ευρωπαϊκό Λύκειο δύο μεγάλοι Θεσσαλοί διαφωτιστές,Κ. Κούμας καί Κ. Οικονόμος. 

Μπορούμε επίσης να επισημάνουμε ότι εκτός από τον Κωνσταντά, κανείς άλλος από τούς αμέτρητους διαφωτιστές τής Θεσσαλίας έμεινε στην πατρίδα του. Αυτό πρέπει να αποδοθεί σε δύο λόγους. Στη
μεγάλη ζήτηση, που είχαν στα χρόνια εκείνα της γενικής αφύπνισης οι μορφωμένοι δάσκαλοι. Κυρίως όμως στις δύσκολες συνθήκες, που αντιμετώπιζε η ανάπτυξη της παιδείας στη Θεσσαλία. 

Η αφύπνιση και προσπάθεια να αντιταχθούν στο σκοταδισμό  κάποιοι άνθρωποι στο παρελθόν αποτελούν κληρονομιά όλων μας.  Τα δεδομένα  που δημιούργησαν σταθερές στη ζωή μας στο παρόν ,για να αποκτηθούν καθιερωθούν και μεταλαμπαδευτούν  απαιτήθηκε χρόνος ,κόπος, και προσωπικά οράματα.

Σε επόμενο άρθρο θα συνεχίσουμε την Ιστορική αυτή αναδρομή που αφορά τη Θεσσαλία ως κοιτίδα του διαφωτισμού .Ο διαφωτισμός δεν έχει όρια κάποιοι έριξαν τον σπόρο και στη συνέχεια ο σπόρος  έγινε λουλούδι που άντεξε τις κακουχίες  στο δρόμο του. Ο μαρασμός  δεν επηρέασε τον σπόρο του αντίθετα υπήρξαν άνθρωποι που με περισσή φροντίδα τον έκαναν να ανθίσει και να σκορπίσει το φως της γνώσης παντού…

Το Πρωτότυπο μπορείτε να το διαβάσετε ΕΔΩ

Της Κατερίνας Μαλίτα

Το άρθρο Θεσσαλικός Διαφωτισμός (Γιώργου Βαλέτα) 3ο μέρος εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

Τι είναι ο νεοελληνικός διαφωτισμός

Είναι το πνευματικό, εκπαιδευτικό, επιστημονικό εκείνο κίνημα των προεπαναστικών χρόνων, πού ως παρακλάδι του ευρωπαϊκού διαφωτισμού , έβγαλε τη σκλαβωμένη Ελλάδα από το σκοτάδι της αμάθειας, και την οδήγησε στην πνευματική  αναγέννηση και δημιούργησε τις προϋποθέσεις τής εθνικής απελευθέρωσης.
Τα ιστορικά του όρια είναι περιορισμένα, αλλά η προσφορά του, πολυεπίπεδη , τεράστια, με  ανυπολόγιστη σημασία.
Η αρχή του συμπίπτει  με την αρχή του ευρωπαϊκού διαφωτισμού,  (γύρω στα 1700). Το τέλος του συμπίπτει με την  Ελληνική Επανάσταση. Ο νεοελληνικός διαφωτισμός  έχει όμως τις εθνικές του ιδιομορφίες, ,τόσο στο ξεκίνημά του, όσο και στην διαδρομή του. Σε μια ζοφερή περίοδο της Ελλάδας ,την Τουρκοκρατία, αρχίζει να σχηματοποιείται το κίνημα σε ορισμένα εμποροβιομηχανικά κέντρα όπως: (Γιάννενα, Κοζάνη, Πόλη κ.λ.π.) μέ τις πρώτες νεωτεριστικές  τύπου Σχολές, πού άρχισαν να ιδρύονται   με την ενίσχυση Ελλήνων τού εξωτερικού  με έντονη τη παρουσία  εμβληματικών μορφών μεγάλων διαφωτιστών,
όπως Ευγένιος Βούλγαρης, Νικηφόρος Θεοτόκης, πατριάρχης Σαμουήλ Χαντζερής, Σουγδουρής, Μεθόδιος Ανθρακίτης, Βικέντιος Δαμωδός κλπ. Αυτοί είναι πρωτεργάτες τού ελληνικού διαφωτισμού.
Το έργο τους βρίσκει πολλές αντιδράσεις, που τις πνίγει εν τη γένεση τους το ακράτητο ρεύμα του διαφωτισμού, πού αναπτύσσει ο παροικιακός ελληνισμός στα μεγάλα κέντρα της διασποράς.
Αυτό το ρεύμα ενισχύεται μe πάθος πατριωτικό καi μορφωτικό απ’ τούς έμπορο πραγματευτάδες και τους Φαναριώτες, πού δημιουργούν διαφωτιστικά κέντρα στo εξωτερικό ιδίως στο Βουκουρέστι καi στo Γιάσι, τις δύo μεγάλες πρωτεύουσες των Παριστρίων Ηγεμονιών, πού διοικούμενες από Φαναριώτες, έχουν ουσιαστικά ελληνικό χαρακτήρα.
Τα κέντρα, αυτά δημιουργήθηκαν στο Πήλιο και αναπτύχθηκαν σταδιακά  σε ολόκληρη   τη Θεσσαλία.

ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ (1700-1821)

Δυό είναι οι μεγάλοι περίοδοι του  Θεσσαλικού διαφωτισμού.

Στήν Προρηγική: Είναι η περίοδος  πριν από την εμφάνιση τού Ρήγα (1774) και στή εταρηγική (1774-1821).
Η εμφάνιση του Ρήγα, δεν αποτελεί το μοναδικό  ορόσημο ανάμεσα στις δύο μεγάλες περιόδους του θεσσαλικού διαφωτισμού. Υπάρχουν και ιστορικοί λόγοι, που μας οδηγούν στο παραπάνω διαχωρισμό .  Οι λόγοι αυτοί είναι οι καταστροφικές επιπτώσεις, που ήταν αποτέλεσμα  των Ορλωφικών και ανάγκασαν, πολλά σχολεία, που βρισκόταν σε στάδιο ανάπτυξης να κλείσουν, για να ξανανοίξουν πολύ αργότερα σε νέες βάσεις.

Η πρώτη περίοδος του θεσσαλικού διαφωτισμού είναι εγκλωβισμένη  με τη στενή έννοια του όρου,στην περιοχή της Θεσσαλίας .Σταδιακά τα εκπαιδευτικά κέντρα της Ηπείρου και των Αγράφων εξαπλώνονται σε όλο το θεσσαλικό κάμπο με αποκορύφωση στη Ανατολική Θεσσαλία με επίκεντρο το Πήλιο και να γίνει φάρος  του νεοελληνικού διαφωτισμού σε πανελλήνια κλίμακα.
Στη μεταβατική αυτή περίοδο παρουσιάζονται ονόματα και μορφές δασκάλων, σχολεία, μοναστήρια, που βρίσκονται αντιμέτωποι  με το  καθεστώς της δουλείας και της φεουδαρχίας . Στην περίοδο το προβάδισμα το έχει ή ορεινή Θεσσαλία, η περιοχή των Αγράφων με την περίφημη Σχολή τους, πού στάθηκε πρόδρομος  της θεσσαλικής αναγέννησης, προμηθεύοντας δασκάλους και παπάδες σε όλη τη Θεσσαλία. Η περίοδος  αυτή, ειδικά για τη Θεσσαλία,έχει ένα ηρωικό χαρακτήρα, γιατί παλεύει με τα σκοτάδια τού μεσαίωνα, με τους φραγμούς της τουρκοκρατίας, αλλά και με την αντίδραση και αδιαφορία της ντόπιας φεουδαρχίας. Το Πήλιο από το 1668  πήρε το προνόμιο από τονΣουλτάνο «να είναι τα χωριά του αυτοδιοίκητα και να μην μπορεί τουρκική εξουσία να τα πειράξει»γι αυτό  έγινε καταφύγιο και εθνικό κέντρο των Θεσσαλών και  πολλών προσφύγων από άλλα μέρη όπως Ρούμελη και Μοριά.
Τό Πήλιο είχε φτάσει στη μεγαλύτερη  του άνάπτυξη, ξαπλώνοντας τον κύκλο της έπιρροής του σε όλη τη Μαγνησία κι από εκεί  σε όλη τη Θεσσαλία και τα γειτονικά νησιά των Βορείων Σποράδων, ιδίως τη Σκιάθο και τη Σκόπελο,με προεκτάσεις προς τη Μακεδονία (Όλυμπο) και την Ήπειρο (Πίνδο). Τα  24 χωριά που φωλιασμένα στις δασώδεις πλαγιές του Πηλίου .   διαιρούνται σε  βακούφια και σε χάσια . Τα βακούφια είναι 14 χωρίς τους μαχαλάδες τους, και έχουν μια διοίκηση ξεχωριστή με επίκεντρο τη Μακρυνίτσα, το μεγαλύτερο. Πριν την Μακρυνίτσα τα πρωτεία είχε   ένα άλλο χωριό  η Αργαλαστή. Οι Βακουφιώται θα μπορούσαν να διεκδικησουν περισσότερο ευνοϊκή μεταχείριση εάν υπήρχε συλλογικό πνεύμα ομόνοιας και οι προεστοί που τους διοικούσαν  ,παρά των προνομίων που τους είχαν δοθεί ,αντιμετώπιζαν μεγάλες αντιξοότητες και το έβαζαν το εγώ πάνω από το εμείς.
Οι παραπάνω λόγοι αποτέλεσαν τροχοπέδη για την ανάπτυξη μεγάλων Σχολών διαφωτισμού όπως στις Κυδωνιές,  Σμύρνη,  Γιάννενα  Βουκουρέστι, Πάτμος και Δημητσάνα.
Η εμφάνιση της άρχουσας ελληνικής αριστοκρατίας, εμποδίσανε την ανάπτυξη τού διαφωτισμού και της ελληνικής παιδείας γενικότερα.
Το ίδιο διαπιστώνει και Άγγλος περιηγητής Λήκ, που επισκέφθηκε την Θεσσαλία στα 1809, δηλαδή σε εποχή που  σε όλα τα κέντρα της Ελλάδος είχαν ιδρυθεί σχολεία. Αναφέρεται στα σχολεία Δράκιας, Μηλεών, Ζαγοράς, Πορταριάς, Μακρινίτσας και σημειώνει ότι όσοι αποφοιτούν από τα σχολεία αυτά κατώτερου κύκλου φεύγουν για εκτενέστερες σπουδές στην Πόλη. Ο λόγος της απόφασης αυτής, η αδιαφορία  των προυχόντων, να αναδεικνύουν  καλούς διδασκάλους, ώστε με το έργο τους να αναδείξουν τον προνομιούχο τόπο τους.

Η στάση των  προεστών της Μαγνησίας, τόσο στα Βακούφια, όσο και στα Χάσια, αποτέλεσε  φραγμό στην τοπική ανάπτυξη τής Θεσσαλίας. Οι αντιθέσεις πού προκαλούσε ο δεσποτισμός των αρχόντων ανάμεσα στις άλλες τάξεις, ιδίως την αστική, δημιουργούσαν εμφύλιο διχασμό, πού πολλές φορές ξεσπούσε και σε εμφύλιο πόλεμο.
Μέσα σε αυτό το τοξικό κλίμα  που ανδρώθηκε από την αμετροέπεια  τής ντόπιας φεουδαρχίας και της τουρκοκρατίας,γεννήθηκε  το φιλελεύθερο, επαναστατικό πνεύμα τού Ρήγα και των άλλων Θεσσαλών διαφωτιστών.
Όσα θρυλούνται γιά τά φοβερά περιστατικά, που αντιμετώπισε στα νεανικά του χρόνια ο Ρήγας από τούς Τούρκους, δεν απέχουν από την πραγματικότητα, γιατί  γενεσιουργός αιτία αποτέλεσε η κατάσταση που δημιουργήθηκε από τα Ορλωφικά σε όλη την Ελλάδα, αλλά περισσότερο στη Θεσσαλία, μιας και ήταν διάβαση και ορμητήριο  των τουρ καλβανικών ορδών, πού κατέβαιναν για να καταπνίξουν το ξεσηκωμό του Μόριά.Τα Όρλωφικά, πού βάσταξαν πέντε χρόνια και αναστάτωσαν τα χωριά της Θεσσαλίας. Η συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, που αποτελεί ένα σταθμό για όλη την Ελλάδα, έφερε την πολυπόθητη ηρεμία,ευνοική ακόμη περισσότερο για τη Θεσσαλία.
Αυτός είναι ο λόγο που το 1774 τέθηκε σαν διαχωριστικό χρονολογικό όριο ανάμεσα στις δύο μεγάλες περιόδους του θεσσαλικού διαφωτισμού.
1. Η ρωσοτουρκική αυτή συνθήκη ευνόησε εξαιρετικά τη Μαγνησία, αλλά και όλη τη Θεσσαλία, όχι μόνο γιατί έδωσε προνόμια, που εξασφάλιζαν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα κάτω από ρωσική σημαία και προστάτευαν τη θέση των υποδούλων Ελλήνων, αλλά και γιατί βοηθούσαν τη μετανάστευση στο εξωτερικό.« Ένα χρόνο, όριζε ένα άρθρο της, να είναι ελεύθεροι οι χριστιανοί να πηγαίνουν, όπου και αν θέλουν…Με αυτή τη συνθήκη άνοιξαν οι δρόμοι για τα περίφημα Ζαγοριανά καράβια, δυνάμωσε το εμπόριο, δημιουργήθηκαν ευνοϊκότερες συνθήκες για την αποδημία των νέων, πού έφευγαν σέ ξένους τόπους με  όνειρο μιας καλύτερης σταδιοδρομίας στο εμπόριο, στις τέχνες και στα γράμματα.  Οι προσπάθειες των μεγάλων Θεσσαλών διαφωτιστών, ιδίως του Κωνσταντά και του Φιλιππίδη, να μεταλαμπαδέψουν στην πατρίδα τους τα φώτα της παιδείας είναι αμέτρητες και επίμονες αλλά χωρίς τα προσδοκώμενα αποτελέσματα.Η Θεσσαλία, αν και έπαιξε τόσο βαρυσήμαντο ρόλο στο διαφωτιστικό κίνημα, η ίδια δεν μπόρεσε να αναδειχθεί σε σημαντικό  διαφωτιστικό κέντρο. Το ίδιο έγινε , με όλες τις τοπικές παραλλαγές και
ιδιομορφίες, αλλά με τα ίδια αποτελέσματα και στα Εφτάνησα, όπου έξιταλισμένη στην πλειονότητά της
αριστοκρατία, δεν ενδιαφέρθηκε για την παιδεία και άφησε τον τόπο στο βαθύ σκοτάδι της αμάθειας.

Ο Κοραής, με το Εποπτικό βλέμμα τού μεγάλου διαφωτιστή είδε και καυτηρίασε την αδικαιολόγητη αυτή παιδευτική καθυστέρηση τής Επτανήσου.
Μεγάλη ώθηση έδωσαν, κατά τη μεταβατική διαμορφωτική αυτή περίοδο, στην ανάπτυξη τής παιδείας στη
Θεσσαλία, οι ξενιτεμένοι έμποροι.  Πουθενά αλλού δεν βρίσκουμε τόσο πρώιμα και έντονα αναπτυγμένο ζήλο
προς τα γράμματα και στο διαφωτισμό, όσο στους Θεσσαλούς αυτούς ξενιτεμένους εμπόρους. Αντιπροσωπευτικός τους τύπος μπορεί να θεωρηθεί ο Ιωάννης Πρίγκος (1725-1789). Ο Ζαγοριανός αυτός πατριώτης, επηρεασμένος από τις αστικές προοδευτικές ιδέες, κοντά στις άλλες αμέτρητες χορηγίες και συνδρομές και αφιερώσεις σε σχολειά, βιβλιοθήκες, νοσοκομεία, μοναστήρια και εκκλησίες, έστελνε και βιβλία στη σχολή τής πατρίδας του Ζαγοράς.  Ο Πρίγγος έγραψε και δική του Κατήχηση και ιστορικά σημειώματα για τον Ρωσσοτουρκικό πόλεμο του 1770. Βοήθησε κα τον Ευγένιο Βούλγαρη να τυπώσει τα βιβλία του «’Ορθόδοξος ‘Ομολογία»…..

Σε επόμενο άρθρο θα συνεχίσουμε την Ιστορική αυτή αναδρομή που αφορά τη Θεσσαλία ως κοιτίδα του διαφωτισμού .Ο διαφωτισμός δεν έχει όρια κάποιοι έριξαν τον σπόρο και στη συνέχεια ο σπόρος  έγινε λουλούδι που άντεξε τις κακουχίες  στο δρόμο του. Ο μαρασμός  δεν επηρέασε τον σπόρο του αντίθετα υπήρξαν άνθρωποι που με περισσή φροντίδα τον έκαναν να ανθίσει και να σκορπίσει το φως της γνώσης παντού…

Το Πρωτότυπο μπορείτε να το διαβάσετε ΕΔΩ

Προσπάθησα να το κάνω πιο ελκυστικό στην ανάγνωση με απόλυτο σεβασμό στο αυθεντικό . 

Μαλίτα Κατερίνα

Το άρθρο Θεσσαλικός Διαφωτισμός (Γιώργου Βαλέτα) 1ο μέρος εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.

O μεγάλος Θεσσαλός διαφωτιστής Δανιήλ Φιλιππίδης εξαίρει το  έργο του μεγάλου ευεργέτη  της υπόδουλης Θεσσαλίας, Ιωαννη Πρίγκου και κατηγορεί τούς Ζαγοριανούς,  γιατί δεν μπόρεσαν να αξιοποιήσουν  την προσφορά του. Στην συνέχεια θα δούμε , πως ο Πρίγκος είχε βάλει τις βάσεις για ένα μεγάλο εκπαιδευτήριο, που θα είχε παν θεσσαλική,ίσως και πανελλήνια ακτινοβολία, και η φήμη  του θα ήταν ανάλογη με εκείνη της Ακαδημίας Κυδωνιών.  Το έργο όμως αυτό καταδικάστηκε σέ τοπική αφάνεια, γιατί παρουσιάστηκε σε μια εποχή που ο πατριωτισμός των ξενιτεμένων Ελλήνων δεν ήταν ανάλογος με την νοοτροπία των συμπατριωτών του στην Ελλάδα.Ο σπόρος για την αγάπη στην παιδεία  είχε ριζώσει αλλά δεν είχε έρθει ο καιρός να ανθίσει και να παρακινήσει τους ραγιάδες σέ έργα κοινωφελή.
Ο Ιωάννης Πρίγκος ήταν εκφραστής  του πατριωτικού πνεύματος του θεσσαλικού διαφωτισμού στην μεταβατική αυτή περίοδο. Είναι χαρακτηριστικό, ότι Πρίγκος γύρισε, όπως Κωνσταντάς και άλλοι Θεσσαλοί στην πατρίδα του, την Ζαγορά, καί εκεί πέθανε.  Εκείνη την εποχή διαμορφώνεται ο θεσσαλικός τύπος του έμπορου και λόγιου,όπως:

Ο υπέροχος Τυρναβίτης έμπορος και ποιητής Ζήσης Δαούτης, σε συνεργασία μετον  συμπατριώτη του φιλόμουσο έμπορου Παρίση Δ.Παμφύλου, έβγαλε στα 1818, στη Βιέννη, τη συλλογή «Διάφορα ήθικά καί άστεϊα στιχουργήματα» και στά 1819 τή μετάφραση τού ιστορικού έργου τού Ρίχερ «Μεγάλα συμβεβηκότα έκ μικρών αιτιών προξενηθέντα».

Ο υπέροχος Άμπελακιώτης Ιβο Δροσινό Χ” Ιβο, πού σήκωσε όλο τό υπέρογκο βάρος της δαπάνης για την έκδοση της «Νεωτερικής Γεωγραφίας» τού Φιλιππίδη καί Κωνσταντά; Όση άξια για τη φιλολογία μας έχει αυτό το έργο των Μηλιωτών διαφωτιστών, άλλη τόση και μεγαλύτερη είναι η άξια της γενναιόδωρης φιλομουσίας τού Δροσινού.

Θεωρείται γενάρχης, , όλων αυτών των μεγάλων τής Θεσσαλίας ευεργετών, όπως είναι ο Ζαγοριανός Κωνσταντίνος Μαυρίκιος,, πού πήρε μεγάλα αξιώματα στις Ηγεμονίες στην αυλή τού Νικολάου και Κωνσταντίνου Μαυροκορδάτου και καθώς μαρτυρεί Δανιήλ Φιλιππίδης «ωφέλησε τήν πατρίδα του πολλά» και έγινε πρόδρομος του Πρίγκου.

Ιστορία των σχολείων της Θεσσαλίας:

Στο θεσσαλικό κάμπο βασιλεύει ένα ζοφερό σκοτάδι αμάθειας. Η έλλειψη  μορφωμένων πολιτών και δασκάλων απουσίαζαν από το κοινωνικό γίγνεσθαι της περιόδου.

Λίγοι ήταν αυτοί  που γνώριζαν λίγα κολυβογράμματα . Ο Κούμας μελετώντας τον κώδικα της Μητρόπολης στη Λάρισα, διαπίστωσε μια κατάσταση απαιδευσίας και αγραμματοσύνης, πού δείγματα της υπάρχουν ακόμα και  στις υπογραφές  των δεσποτάδων: «γράμματα, γράφει, με βαρβαρικήν σύνταξιν, μέ άνορθογραφίαν άπίθανον καί εις αύτάς τών μητροπολιτών τάς ύπογραφάς. Ακόμα και  οι προκριτώτεροι της επαρχίας ήταν αγράμματοι, πού εύρίσκετο τότε παιδεία τού Γένους; »
Ο σκοταδισμός αυτός ήταν γέννημα των αφόρητων συνθηκών δουλείας σε όλη την πεδινή Θεσσαλία.

Στη Λάρισα δεν έμεινε ούτε μια εκκλησία όρθια και οι κατά καιρούς μητροπολίτες από το φόβο των δυναστών  μεταφέρανε την έδρα τους στόν Τύρναβο.

Οι Χριστιανοί αναγκαζόταν να εκκλησιάζονται στα περίχωρα, όπως μάς πληροφορεί Φιλιππίδης στη Νεωτερική Γεωγραφία (σελ. 208), προσθέτοντας, ότι «οί Λαρισσαΐοι Τούρκοι είναι μισόχριστοι εις άκρο καί θηριώδεις· δέν υποφέρουν νά ιδοΰν άλλη θρησκεία καί μάλιστα τή δική μας· Ανυπόφορο τούς είναι νά ιδοΰν μπροστά τους ιερέα καλόγηρο με τό σχήμα τού έπαγγέλματός του· ίδιος μητροπολίτης, όποιος μετά τον υστερινό πόλεμο κάθεται όλο εις τον Τύρναβο, μέ όλα του τά φερμάνια (προνόμια) μέ συστολή καί Αγνώριστος έμβαίνει».

Στη Λάρισα είχε δημιουργηθεί μια τοπική άρχουσα αρχή με νοοτροπία που ήταν όμοια με των  αγάδων και γενίτσαρων, που δεν πειθαρχούσε στο σουλτάνο και σήκωνε κάθε τόσο κεφάλι.
Οι αφόρητες συνθήκες δουλείας δημιούργησαν στα 1601 την Αγροτική Ανταρσία τού Σκυλοσόφου. Την περισσότερο αδικημένη μορφή τής νεοελληνικής ιστορίας.Ο Σκυλόσοφος  ήταν αυτός που έβαλε τα θεμέλια του κλεφταρματολισμού ,που αφύπνισε το Ελληνικό Πνεύμα .Ο εμπνευσμένος αυτός ιεράρχης, σαν μητροπολίτης Τρίκκης (Τρικάλων), ξεκινά άπ’ τον εθνοφωτιστικό κύκλο, πού δημιούργησαν μέσα στις τρεις δεκαετίες τού ΙΣΤ’ αιώνα (1570-1600) δυο μεγάλοι φωστήρες της ορθόδοξης ελληνοχριστιανικής Αντίστασης, Απ’ τούς οποίους πρώτος στενά συνδέεται με τη Θεσσαλία, από τη θέση του μητροπολίτη της Λάρισας: ‘Ιερεμίας Β’ Τρανός και Μελέτιος Πηγάς.

Ο Σκυλόσοφος είναι φωτεινός πρόδρομος του Ρήγα,  έδωσε νέα φτερά, νέους προσανατολισμούς στην επαναστατική παράδοση τής Θεσσαλίας, την ποτισμένη με το αίμα του μεγάλου ιεράρχη της Τρίκκης, που μορφή του κυμαίνεται ανάμεσα στο θρύλο και στην ιστορία.
“Υστερα από τό Σκυλόσοφο θά αναδερθούμε στον Λαρισινό λόγιο ’Αλέξανδρο Έλλάδιο. Θαμπή, αξεκαθάριστη προβάλει η μορφή του μέσα στην ιστορία των νεοελληνικών γραμμάτων. Πήρε στάση άντιμεταφραστική, πολέμιος  της δημοτικής γλώσσας, έγινε εισηγητής του γλωσσικού ζητήματος και πρόδρομος τού Ευγένιου Βούλγαρη στον Αρχαϊσμό. Καταπολέμησε άγρια την προσπάθεια συγχρόνων λογίων του, όπως του Σεραφείμ Μυτιληναίου, τού Λιβέριου Κολέτη, τού Μιχαήλ ’Αναστασίου για τη μετάφραση των Γραφών στη δημοτική γλώσσα, υποστηρίζοντας ότι γλώσσα αυτή είναι σκορπισμένη σέ παραεφθαρμένα και άκατανόητα άπ’τήν ολότητα τού έθνους ιδιώματα, γεμάτη άπό ιταλικές λέξεις.
Ο Έλλάδιος προσπάθησε να δικαιολογήσει στό Πατριαρχείο την επιμονή για απόρριψη τής μετάφρασης των Γραφών και ως επιχείρημα έλεγε ’ Αποδείξει ότι τό Εύαγγέλιο καί τά Ιερά Κείμενα τά διαβάζουν καί τά κατανοούν όλοι οί “Ελληνες.

Ο Έλλάδιος τους φωτισμένους Ελληνες του Εξωτερικού τους θεωρούσε  συκοφάντες του έλληνισμού και ζήτησε με το έργο του «Status praesens ecclesiae Craecae γραμμένο στα λατινικά καί τυπωμένο στά 1714, ’ να αποδείξει ότι ή σκλαβωμένη Ελλάδα έχει και δασκάλους και βιβλία και σχολεία και τυπογραφεία και ποιητές και ποιήματα και πνευματική ανάπτυξη. Ο σκοταδισμός δεν υπάρχει   γι’ αυτό το λόγο οι σημερινοί “Έλληνες με τη μόρφωση τους καταλαβαίνουν την γλώσσα των Γραφών.   Παρόλα αυτά
η αρχαϊστική τάση του Έλλάδιου και η  προσκόλλησή του στις μεσαιωνικές ιδέες του πατριαρχείου,  πρόσφερε μια μεγάλη υπηρεσία στον σύγχρονό  ελληνισμό, για τους εξής λόγους:

α) Με το βιβλίο του  έστρεψε το ενδιαφέρον της Ευρώπης προς την υποδουλωμένη πατρίδα του, δημιουργώντας έτσι τα πρώτα φύτρα τού φιλελληνισμού.

β’)Αφιέρωσε τό βιβλίο του στον Μεγάλο Πέτρο τής Ρωσίας, που τον αποκαλεί «τής ’Ανατολικής ’Ορθοδόξου έκκλησίας καί τών Ελλήνων προστάτην καί υπερασπιστήν»,ανοίγοντας  μια νέα περίοδο στις σχέσεις των ραγιάδων με τους Ρώσσους, πού οδηγήσανε στην απόφαση της Εθνικής Παλιγγενεσίας.
Συνοψίζοντας ο  Έλλάδιος στάθηκε ένας απολογητής του ελληνισμού, παρουσιάζοντας την πατρίδα του συγκροτημένη πνευματικά και άξια να βγει απ’ το σκοτάδι τής αμάθειας και της σκλαβιάς με τη βοήθεια της ορθόδοξης Ρωσίας. Είναι τα χρόνια που Μεγάλος Πέτρος έβγαλε την περίφημη προκήρυξή του προς τους Κλεφταρματωλούς, καλώντας τους σε σύμπραξη ενάντια στους Τούρκους.
Ο Λαρισινός αυτός λόγιος που απέκτησε φήμη  στην Ευρώπη, είναι απ’ τους πρώτους που έκανε γνωστή την Ελλάδα στη φωτισμένη Ευρώπη και  αναδείχθηκε ένας υποκινητής και προπαγανδιστής τού φιλελληνισμού. Η προβολή  του δίκαιου του  έθνους και  οι τραγική ζωή του λαού της κάτω από τον  τουρκικό ζυγό σε συνάρτηση με την προσκόλληση του στον αρχαϊσμό είχε σαν σκοπό να αναδείξει τους  υπόδουλους Έλληνες γνήσιους απογόνους των Αρχαίων Ελλήνων.

Κλείνουμε την παραπάνω παρένθεση και ξαναγυρίζουμε στό Σκυλόσοφο. Διαπιστώνουμε ότι ο εθνεγέρτης αυτός εγκαινιάζει, όσο κι αν φαίνεται απομακρυσμένο χρονολογικά, την πρώτη περίοδο τού θεσσαλικού διαφωτισμού. Η  περίοδος αυτή μπορεί να χαρακτηρισθεί ηρωϊκή, γιατί σε συνθήκες  αφόρητης και εθνοφθόρας  δουλείας, κράτησε μέσα στην  σκοτεινή περίοδο τής θεσσαλικής ιστορίας, όπως είναι η προπηλιορείτικη περίοδος (1600-1750 περίπου),  το ζήτημα της παιδείας άσβεστο. Τα θεσσαλικά βουνά  έγιναν κρησφύγετα της επαναστατικής ιδέας. η ανάπτυξη της κλεφτουριάς και του κλέφτικου τραγουδιού συμβαδίζει με την άνοδο του νεοελληνικού διαφωτισμού.

Η γνώση είναι η προίκα του κάθε ανθρώπου που με κόπο αποκτά στη ζωή του… δημιουργεί την διαφορετικότητα απόψεων ,σμιλεύει την προσωπικότητα του καθενός .Είναι το θεμέλιο που με το καταστάλαγμα της ωριμότητας δημιουργεί πολιτισμό.

Σε επόμενο άρθρο θα συνεχίσουμε την Ιστορική αυτή αναδρομή που αφορά τη Θεσσαλία ως κοιτίδα του διαφωτισμού .Ο διαφωτισμός δεν έχει όρια κάποιοι έριξαν τον σπόρο και στη συνέχεια ο σπόρος  έγινε λουλούδι που άντεξε τις κακουχίες  στο δρόμο του. Ο μαρασμός  δεν επηρέασε τον σπόρο του αντίθετα υπήρξαν άνθρωποι που με περισσή φροντίδα τον έκαναν να ανθίσει και να σκορπίσει το φως της γνώσης παντού…

Το Πρωτότυπο μπορείτε να το διαβάσετε ΕΔΩ

Μαλίτα Κατερίνα.

Το άρθρο Θεσσαλικός Διαφωτισμός (Γιώργου Βαλέτα) 2ο μέρος εμφανίστηκε πρώτα στο TirnavosPress.