Γράφει η Κωνσταντινιά Πατσή*

Αθαν. Ζαφειριάδης , δήμαρχος Τυρνάβου (από 01-10-1887 έως  05-09-1899)

Μετά τον ατυχή Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, η Ελλάδα κλήθηκε να διαχειριστεί τις σοβαρές συνέπειες της στρατιωτικής ήττας και τα μεγάλα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που άφησε πίσω της η πολεμική αναμέτρηση. Ιδιαίτερα η Θεσσαλία, που αποτέλεσε το κύριο θέατρο των επιχειρήσεων, υπέστη εκτεταμένες καταστροφές και βρέθηκε αντιμέτωπη με το δύσκολο έργο της αποκατάστασης και της ανασυγκρότησης. Η φτώχεια, η καταστροφή της αγροτικής παραγωγής, οι ζημιές στις κατοικίες και στις δημόσιες υποδομές, καθώς και το διάχυτο αίσθημα ανασφάλειας, καθόριζαν την καθημερινότητα των κατοίκων του Τυρνάβου. Μέσα σε αυτό το κλίμα, έναν χρόνο μετά τη λήξη του πολέμου, το 1898, απεσταλμένος της εφημερίδας «ΣΚΡΙΠ» επισκέφθηκε την πόλη, προκειμένου να καταγράψει τις συνθήκες που επικρατούσαν και να μεταφέρει στους αναγνώστες την εικόνα μιας τοπικής κοινωνίας που αγωνιζόταν να επουλώσει τις πληγές του πολέμου και να επανέλθει σε μια στοιχειώδη κανονικότητα.

Η μαρτυρία που ακολουθεί βασίζεται στη συνέντευξη που παραχώρησε στον δημοσιογράφο ο δήμαρχος Τυρνάβου, κ. Αθ. Ζαφειριάδης. Μέσα από τον διάλογο αναδεικνύονται τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετώπιζε η τοπική κοινωνία μετά τον πόλεμο: η οικονομική δυσπραγία, η δοκιμασία της μεσαίας τάξης, η ανάγκη αποκατάστασης των δημόσιων υποδομών και η έλλειψη ασφάλειας. Το κείμενο αποδίδεται στη νέα ελληνική γλώσσα, με σεβασμό στο περιεχόμενο και το ιστορικό ύφος της πρωτότυπης πηγής.

Η συνέντευξη του δημάρχου Τυρνάβου, Αθ. Ζαφειριάδη (1898)

«— Σε ποια κατάσταση βρίσκονται οι κάτοικοι του Τυρνάβου, κύριε δήμαρχε;

— Όλοι βρίσκονται σε πολύ δύσκολη κατάσταση, και ιδιαίτερα η μεσαία τάξη. Οι εύποροι εξακολουθούν να διαθέτουν τα αναγκαία για τη διαβίωσή τους, ενώ και η εργατική τάξη βρίσκει ακόμη κάποια μέσα βιοπορισμού, καθώς υπάρχουν διαθέσιμες εργασίες. Αντίθετα, η μεσαία τάξη, έχοντας χάσει τους οικονομικούς πόρους που διέθετε πριν από τον πόλεμο, αδυνατεί να συνεχίσει τις επαγγελματικές και οικονομικές της δραστηριότητες, εκτός αν η Κυβέρνηση τη στηρίξει με τη χορήγηση μακροπρόθεσμων δανείων.

— Ποιες είναι, γενικότερα, οι ανάγκες της πόλης;

— Ο Τύρναβος έχει άμεση ανάγκη απολύμανσης τόσο των ιδιωτικών όσο και των δημόσιων κτιρίων. Ιδιαίτερα επιτακτική είναι η επισκευή του σχολείου, το οποίο παραμένει κλειστό, καθώς δεν διαθέτει τις απαραίτητες προϋποθέσεις για να λειτουργήσει με ασφάλεια. Δεν τολμώ να ζητήσω από τους δασκάλους να αρχίσουν τα μαθήματα, γιατί θα ήταν σαν να έστελνα τα παιδιά σε βέβαιο κίνδυνο. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας το σχολείο είχε χρησιμοποιηθεί ως νοσοκομείο, όπου είχαν απομονωθεί πολλοί ασθενείς που έπασχαν από τύφο. Παράλληλα, η πόλη χρειάζεται ισχυρότερη στρατιωτική παρουσία, τόσο για τη διατήρηση της δημόσιας ασφάλειας όσο και για την αποτελεσματικότερη φύλαξη της συνοριακής γραμμής, η οποία αφήνει πολλά περάσματα εκτεθειμένα στη δράση κακοποιών στοιχείων. Επιπλέον, η παρουσία περισσότερου στρατού θα συνέβαλλε στην τόνωση της εμπορικής δραστηριότητας, γεγονός που θα ωφελούσε σημαντικά την τοπική οικονομία».

Στη συνέχεια της συνέντευξης, ο δήμαρχος αναφέρεται σε ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα για την περιοχή: την κατάσταση της αγροτικής παραγωγής. Η γεωργία αποτελούσε τη βασική πηγή εισοδήματος για μεγάλο μέρος του πληθυσμού του Τυρνάβου και η καταστροφή της σοδειάς δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα επιβίωσης, αλλά και αδυναμία προετοιμασίας για την επόμενη καλλιεργητική περίοδο. Παράλληλα, γίνεται αναφορά στα μέτρα που θεωρούνταν απαραίτητα για τη στήριξη των αγροτών, καθώς και στην τύχη των Τούρκων κατοίκων της περιοχής μετά τη νέα πολιτική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε ύστερα από τον πόλεμο.

«— Πώς πήγε η φετινή σοδειά της περιοχής σας;

— Τι να σας πω… Είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Με δυσκολία ένα κοιλό[i] σπόρου θα αποδώσει δύο ή τρία κοιλά  καρπού. Η παραγωγή αυτή δεν επαρκεί ούτε για τη σπορά της επόμενης χρονιάς. Σε άλλες εποχές, η μέση απόδοση έφθανε τα έξι κοιλά για κάθε κοιλό σπόρου.

— Σε τι αποδίδετε την ακαρπία της γης;

— Την αποδίδω στην κακή ποιότητα του σπόρου, στη μικρή έκταση που σπάρθηκε, στην ανεπαρκή καλλιέργεια των χωραφιών και στην παρατεταμένη ανομβρία.

— Ποια μέτρα θεωρείτε αναγκαία για τη μελλοντική σπορά;

— Θα πρέπει να χορηγηθεί στους γεωργούς των χωριών, με τη μορφή δανείου, κατάλληλος σπόρος σίτου, τον οποίο θα επιστρέψουν μετά τον θερισμό και το αλώνισμα της νέας σοδειάς.

— Οι ντόπιοι Τούρκοι έφυγαν;

— Οι περισσότεροι έφυγαν. Όσοι όμως παρέμειναν, δεν υπέστησαν καμία ενόχληση.»

Η συνέντευξη ολοκληρώνεται με αναφορά στις προοπτικές ανάπτυξης του Τυρνάβου μέσα στις νέες συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά τον πόλεμο. Ο δήμαρχος εκφράζει την έντονη ανησυχία του για την αβεβαιότητα που δημιουργούσε η γειτνίαση με τα σύνορα και τον διαρκή φόβο μιας νέας πολεμικής σύγκρουσης, η οποία θα μπορούσε να ανατρέψει κάθε προσπάθεια οικονομικής και οικιστικής ανάπτυξης. Τα λόγια του αποτυπώνουν με χαρακτηριστικό τρόπο το κλίμα ανασφάλειας που επικρατούσε στις παραμεθόριες περιοχές της Θεσσαλίας εκείνη την εποχή.

«— Ελπίζετε ότι ο Τύρναβος θα γνωρίσει μεγάλη πρόοδο στο μέλλον;

— Με τον τρόπο που έχουν διαμορφωθεί σήμερα τα σύνορα, ούτε η Λάρισα ούτε ο Τύρναβος μπορούν να προοδεύσουν. Πώς είναι δυνατόν να αναπτυχθούν οι πόλεις και να ανεγερθούν νέες κατοικίες και δημόσια κτίρια, όταν απειλούνται διαρκώς από τον κίνδυνο μιας νέας πολεμικής καταστροφής;

Ο Θεός βοηθός. Εμείς, μόλις ακούσουμε ότι ξεσπά νέος πόλεμος, θα ετοιμάσουμε αμέσως τα πράγματά μας για να εγκαταλείψουμε τον τόπο»

Οι δυσκολίες που περιγράφει ο δήμαρχος αποτυπώνουν με ιδιαίτερη σαφήνεια τη συνολική εικόνα που επικρατούσε στον Τύρναβο μετά τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η ήττα δεν άφησε πίσω της μόνο τις υλικές καταστροφές που προκάλεσαν οι πολεμικές επιχειρήσεις, αλλά και μια βαθιά οικονομική και κοινωνική κρίση, η οποία επηρέασε όλες τις πτυχές της καθημερινής ζωής. Η οικονομική ανέχεια, η καταστροφή της αγροτικής παραγωγής, η έλλειψη βασικών αγαθών, η ανάγκη αποκατάστασης των κατοικιών και των δημόσιων κτιρίων, η δυσκολία επανεκκίνησης της τοπικής οικονομίας και το γενικευμένο αίσθημα ανασφάλειας διαμόρφωναν ένα ιδιαίτερα δύσκολο περιβάλλον για τους κατοίκους της πόλης. Ταυτόχρονα, η αβεβαιότητα για το μέλλον και ο φόβος μιας νέας πολεμικής σύγκρουσης καθιστούσαν ακόμη δυσκολότερη κάθε προσπάθεια ανασυγκρότησης.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οι κάτοικοι του Τυρνάβου δεν περιορίστηκαν στην παθητική αναμονή της κρατικής βοήθειας. Αντίθετα, στα τέλη Σεπτεμβρίου , όπως αναφέρει δημοσίευμα της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ» προχώρησαν σε συλλογικές κινητοποιήσεις, επιδιώκοντας να αναδείξουν τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η περιοχή και να διεκδικήσουν από την Πολιτεία άμεση οικονομική ενίσχυση και ουσιαστικά μέτρα για την ανακούφιση των πληγέντων και την ανασυγκρότηση του τόπου. Χαρακτηριστική έκφραση αυτής της συλλογικής προσπάθειας υπήρξε το μεγάλο συλλαλητήριο που πραγματοποιήθηκε στην πόλη, κατά το οποίο οι κάτοικοι διατύπωσαν με οργανωμένο τρόπο τα αιτήματά τους προς την Κυβέρνηση. Το παρακάτω ψήφισμα που εγκρίθηκε αποτυπώνει με παραστατικό τρόπο τις άμεσες ανάγκες της τοπικής κοινωνίας και τις προσδοκίες της για ουσιαστική κρατική στήριξη.

 «Να παρακληθεί η Κυβέρνηση να επιταχύνει εκτάκτως, εντός του τρέχοντος μηνός, την παροχή δανείου στους δημότες του Τυρνάβου, επειδή εδώ η σπορά των δημητριακών ξεκινά τον Σεπτέμβριο και ολοκληρώνεται τον Νοέμβριο, με αποτέλεσμα να απειλείται η απώλεια της μελλοντικής σοδειάς. Επίσης, να δοθούν δάνεια  στους γεωργοκτηματίς και στους επαγγελματίες  για την καλλιέργεια, την τόνωση του εμπορίου, την ανέγερση των σπιτιών που κάηκαν, την επισκευή των κατεστραμμένων κατοικιών, την προμήθεια ρούχων και κλινοσκεπασμάτων για τον χειμώνα και τις νύχτες, καθώς και για τη διατροφή των άπορων οικογενειών που λιμοκτονούν. Παράλληλα, ο λαός αποφάσισε τη σύγκληση νέου συλλαλητηρίου για τη λήψη σοβαρότερων αποφάσεων, σε περίπτωση που οι αρμόδιοι αδιαφορήσουν. Η επιτροπή που εκλέχθηκε από το συλλαλητήριο παρέδωσε το λαϊκό ψήφισμα στον ειρηνοδίκη Τυρνάβου, ενώ παράλληλα απέστειλε τηλεγράφημα προς τον πρόεδρο της Κυβέρνησης, τον υπουργό Εσωτερικών και τον νομάρχη Λάρισας, ζητώντας την άμεση παρέμβασή τους. Αντίστοιχο ψήφισμα ενέκρινε και το Δημοτικό Συμβούλιο Τυρνάβου, το οποίο συνεδρίασε εκτάκτως και, με πρωτοβουλία του δημάρχου, απέστειλε τηλεγραφικώς τα ίδια αιτήματα στις αρμόδιες κρατικές αρχές».

Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η τελευταία έκκληση της λαϊκής επιτροπής, η οποία αποτυπώνει με δραματικό τρόπο την κατάσταση των κατοίκων:

«Υψώστε, σας παρακαλούμε, κι εσείς φωνή διαμαρτυρίας υπέρ εκείνων που πεινούν, που είναι γυμνοί, άστεγοι και ζουν μέσα σε τρώγλες.»

Λαϊκή επιτροπή: Εμμ. Μουζάς, Νικόλ. Λάμπρου, Δημ. Καράσος, Γ. Ζαφειριάδης, Β. Μουλούλης, Εμμ. Δημητριάδης.

Οι παραπάνω μαρτυρίες, καταγεγραμμένες έναν χρόνο μετά τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, φωτίζουν μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο της ιστορίας του Τυρνάβου. Αποτυπώνουν με παραστατικό τρόπο τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες του πολέμου, αναδεικνύοντας τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι κάτοικοι στην προσπάθειά τους να επαναφέρουν την καθημερινή ζωή σε συνθήκες ομαλότητας. Μέσα από τις επίσημες αναφορές και τις εκκλήσεις προς την Πολιτεία προβάλλουν οι αγωνίες των ανθρώπων για την εξασφάλιση των αναγκαίων μέσων διαβίωσης, την αποκατάσταση των ζημιών που προκάλεσε ο πόλεμος και την ανασυγκρότηση της τοπικής κοινωνίας. Η συνέντευξη του δημάρχου Αθ. Ζαφειριάδη, το ψήφισμα του λαϊκού συλλαλητηρίου και οι συλλογικές διεκδικήσεις των κατοίκων σκιαγραφούν μια τοπική κοινωνία που βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές δοκιμασίες. Η περιορισμένη αγροτική παραγωγή, η έλλειψη οικονομικών πόρων, η ανάγκη αποκατάστασης των κατοικιών και των δημόσιων κτιρίων, καθώς και το έντονο αίσθημα ανασφάλειας που προκαλούσε η συνοριακή θέση της περιοχής, επηρέαζαν καθοριστικά την καθημερινή ζωή των κατοίκων και περιόριζαν τις προοπτικές ανάπτυξης του τόπου.

Ωστόσο, οι πηγές αυτές δεν καταγράφουν μόνο τις δυσκολίες και τις στερήσεις. Παράλληλα, αναδεικνύουν τη συλλογική κινητοποίηση της τοπικής κοινωνίας, η οποία δεν περιορίστηκε στην αναμονή της κρατικής βοήθειας. Οι κάτοικοι του Τυρνάβου οργανώθηκαν, διατύπωσαν από κοινού τα αιτήματά τους και διεκδίκησαν από την Κυβέρνηση μέτρα στήριξης για τη γεωργία, το εμπόριο, την αποκατάσταση των καταστροφών και την ενίσχυση των πλέον δοκιμαζόμενων οικογενειών. Το συλλαλητήριο και το ψήφισμα που ακολούθησε αποτελούν χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτής της συλλογικής προσπάθειας και μαρτυρούν την αποφασιστικότητα των κατοίκων να συμβάλουν ενεργά στην ανασυγκρότηση του τόπου τους. Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης, η οποία, μέσα από τη φωνή του δημάρχου, επιδίωξε να μεταφέρει τα προβλήματα της περιοχής στις αρμόδιες αρχές. Η συνεργασία μεταξύ της δημοτικής αρχής, των τοπικών φορέων και των κατοίκων αναδεικνύει ότι η αντιμετώπιση των συνεπειών μιας τόσο βαθιάς κρίσης απαιτούσε συντονισμό, συλλογική ευθύνη και κοινή δράση.

Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, οι μαρτυρίες αυτές αποτελούν πολύτιμες ιστορικές πηγές, όχι μόνο για την ιστορία του Τυρνάβου, αλλά και για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι τοπικές κοινωνίες βίωσαν τις συνέπειες του πολέμου. Μας επιτρέπουν να δούμε πίσω από τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα τις ζωές των ανθρώπων που επηρεάστηκαν άμεσα από αυτά, τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν, αλλά και την αντοχή και την επιμονή που επέδειξαν για να ξαναχτίσουν τον τόπο τους. Η ιστορία του Τυρνάβου μετά το 1897 δεν είναι μόνο μια ιστορία καταστροφής και δοκιμασίας. Είναι ταυτόχρονα μια ιστορία αντοχής, συλλογικής δράσης και ελπίδας. Οι φωνές εκείνης της εποχής παραμένουν ζωντανές, υπενθυμίζοντας ότι η ανασυγκρότηση μιας κοινωνίας δεν στηρίζεται μόνο στις υλικές ενισχύσεις, αλλά και στη θέληση των ανθρώπων να συνεργαστούν, να επιμείνουν και να αγωνιστούν για το μέλλον του τόπου τους.

Πηγές

Εφημερίδα « ΕΜΠΡΟΣ» , 14/09/1898

Εφημερίδα «ΣΚΡΙΠ» ,24/06/1898

Φωτογραφία: Αθανάσιος Ζαφειριάδης, δήμαρχος Τυρνάβου.

Πηγή: Αθανάσιος Μουλούλης, Ο Τύρναβος και τα χωριά του, «Θεσσαλικά Χρονικά, 1881-

1931», Θεσσαλικά Χρονικά, Έκτακτος Έκδοσις, Αθήνα 1935, σσ. 348-357.

*Η Κωνσταντινιά Πατσή είναι Διευθύντρια του ΓΕ.Λ Τυρνάβου. Πτυχιούχος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, κάτοχος Μεταπτυχιακών  διπλωμάτων,  Master of Business Administration (MBA) του Staffordshire University και Οργάνωση και Διοίκηση της Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

---

[i] Το κοιλό (ή κοιλόν, από το τουρκ. kile) ήταν παραδοσιακή μονάδα μέτρησης της χωρητικότητας των σιτηρών, ευρέως διαδεδομένη στον οθωμανικό και τον ελληνικό χώρο έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Η χωρητικότητά του δεν ήταν ενιαία, αλλά διαφοροποιούνταν ανάλογα με την περιοχή και τις τοπικές εμπορικές πρακτικές.

🔥 Διαβάζονται περισσότερο