Της Κωνσταντινιάς Πατσή*

Στην αυγή του 19ου αιώνα, η πνευματική αναγέννηση του Ελληνισμού δεν περιορίστηκε μόνο στην καλλιέργεια της ελληνικής παιδείας, αλλά επεκτάθηκε και στην ανάγκη επικοινωνίας με τον ευρύτερο οθωμανικό κόσμο. Κεντρική μορφή αυτής της προσπάθειας υπήρξε ο Τυρναβίτης λόγιος και ιατρός Δημήτριος Αλεξανδρίδης. Το έργο του, με κορυφαίο παράδειγμα την πρώτη έντυπη «Γραικικοτουρκική Γραμματική» του 1812, δεν αποτέλεσε απλώς ένα γλωσσικό εγχειρίδιο, αλλά ένα πρακτικό εργαλείο εκμάθησης της τουρκικής γλώσσας για τους ελληνόφωνους χριστιανούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μέσα από τη συστηματική παρουσίαση της τουρκικής με ελληνικούς χαρακτήρες, ο Αλεξανδρίδης επιδίωξε να διευκολύνει την πρόσβαση των ομογενών του στη γλώσσα της διοίκησης και των συναλλαγών, προσφέροντάς τους χρήσιμες γνώσεις για την καθημερινή, επαγγελματική και κοινωνική τους δραστηριότητα.

Ο Δημήτριος Αλεξανδρίδης γεννήθηκε στον Τύρναβο Θεσσαλίας το 1784,  όπου και πέρασε τα παιδικά του χρόνια. Έχοντας μείνει ορφανός από μικρή ηλικία παρακολούθησε τα πρώτα μαθήματα κοντά στον αδελφό του –όπως εικάζεται– ιεροδιάκονο Στέφανο. Πρόκειται πιθανώς για τον φιλόσοφο Στέφανο Δούγκα, αν και η αδελφική τους σχέση δεν είναι εξακριβωμένη. Εξίσου αβέβαιη θεωρείται και η σχέση του με τον Άνθιμο Γαζή, που κάποιες πηγές τον αναφέρουν ως θείο του.  Σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Ιένας γύρω στο 1806, ενώ παράλληλα παρακολούθησε μαθήματα φυσικών επιστημών, με έμφαση στην Ορυκτολογία. Η επιστημονική του παρουσία αποτυπώνεται και στην ένταξή του ως αντεπιστέλλοντος μέλους σε επιστημονικές εταιρείες της Ιένας.  Αργότερα εγκαταστάθηκε στη Βιέννη, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική παροικία της πόλης γνώριζε ιδιαίτερη πνευματική και οικονομική άνθηση, όπου άσκησε το ιατρικό επάγγελμα. Στα έργα του αυτοπροσδιορίζεται ως διδάσκαλος ιατρικής και χειρουργίας και οφθαλμίατρος. Η παρουσία του εκεί συνδέεται με ένα ευρύτερο πνευματικό περιβάλλον που ευνοούσε τη λόγια παραγωγή και τη διάδοση της γνώσης.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η γλωσσομάθεια του Αλεξανδρίδη, καθώς διέθετε ευρεία γνώση τόσο ευρωπαϊκών όσο και ανατολικών γλωσσών. Πέραν της μητρικής του ελληνικής, κατείχε σε υψηλό επίπεδο την οθωμανική τουρκική, ενώ ήταν εξοικειωμένος με την αραβική και, πιθανότατα, την περσική γλώσσα. Παράλληλα, οι σπουδές και η μακρά διαμονή του στη Βιέννη του εξασφάλισαν την άνετη χρήση ευρωπαϊκών γλωσσών, επιτρέποντάς του να αφομοιώνει και να αξιοποιεί τα σύγχρονα επιστημονικά και φιλολογικά πρότυπα της Δύσης.

Η πολυγλωσσία και η ευρύτερη πνευματική του συγκρότηση του έδωσαν τη δυνατότητα να ασχοληθεί συστηματικά με τη συγγραφή και τη μετάφραση έργων, με στόχο τη διάδοση της γνώσης και τη διευκόλυνση των ομογενών του. Μέσα από το έργο του επιδίωξε να συμβάλει ουσιαστικά στον «φωτισμό του Γένους», συνδυάζοντας την επιστημονική γνώση με πρακτικές ανάγκες της εποχής του. Η συμβολή του Αλεξανδρίδη στη μελέτη των ανατολικών γλωσσών εντάσσεται σε μια ήδη διαμορφωμένη, αλλά ταυτόχρονα δυναμικά εξελισσόμενη παράδοση γραμματικογραφίας της οθωμανικής τουρκικής από ελληνόφωνους λόγιους. Η λεγόμενη οθωμανική ελληνική γραμματικογραφία, δηλαδή η συστηματική απόπειρα περιγραφής και διδασκαλίας της τουρκικής γλώσσας μέσω της ελληνικής, δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά συνδέεται με ευρύτερες ιστορικές και πολιτισμικές διεργασίες που διαμορφώθηκαν ήδη από τον 17ο αιώνα. Στα πρώιμα στάδια της, η δραστηριότητα αυτή εκδηλώνεται κυρίως μέσα από μεταφράσεις και προσαρμογές ευρωπαϊκών γραμματικών έργων, γεγονός που καταδεικνύει την έντονη επιρροή της δυτικής φιλολογικής και γλωσσολογικής παράδοσης.

Τα πρώτα γνωστά δείγματα αυτής της παράδοσης εντοπίζονται σε χειρόγραφα έργα που κυκλοφορούσαν σε περιορισμένο κύκλο λογίων. Ένα από τα σημαντικότερα είναι ένα χειρόγραφο του 1664, το οποίο φυλάσσεται στη Μονή Μεγίστης Λαύρας στο Άγιον Όρος και αποτελεί μετάφραση ευρωπαϊκής γραμματικής της τουρκικής. Αντίστοιχες προσπάθειες παρατηρούνται και σε άλλα χειρόγραφα της ίδιας περιόδου, τα οποία βασίζονται σε γαλλικά και ιταλικά πρότυπα. Τα έργα αυτά, αν και δεν παρουσιάζουν πρωτοτυπία ως προς τη σύλληψή τους, έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθώς σηματοδοτούν την αρχή μιας συστηματικής ενασχόλησης των ελληνόφωνων λογίων με τη γλωσσική περιγραφή της τουρκικής.

Κατά τον 18ο αιώνα, η γραμματικογραφική αυτή δραστηριότητα γνωρίζει σημαντική εξέλιξη, καθώς εμφανίζονται πλέον και πρωτότυπα έργα, τα οποία δεν αποτελούν απλές μεταφράσεις, αλλά συνθέσεις που ανταποκρίνονται στις ανάγκες του ελληνόφωνου κοινού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η γραμματική του Κανέλλου Σπανού, η οποία, αν και επηρεάζεται έντονα από ευρωπαϊκά πρότυπα, επιχειρεί να προσαρμόσει τη γλωσσική περιγραφή στις ιδιαιτερότητες της τουρκικής και στις ανάγκες των χρηστών της. Παράλληλα, η επιρροή σημαντικών ευρωπαϊκών έργων, όπως εκείνα του Meninski, παραμένει καθοριστική, τόσο σε επίπεδο δομής όσο και σε επίπεδο μεταγλωσσικών όρων και περιγραφικών σχημάτων.

Η παράδοση αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο γλωσσικής και πολιτισμικής διαμεσολάβησης, στο οποίο οι Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο. Ιδίως οι λόγιοι του φαναριωτικού περιβάλλοντος λειτουργούν ως ενδιάμεσοι μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών και διοικητικών συστημάτων, αξιοποιώντας τη γνώση των γλωσσών ως εργαλείο κοινωνικής και πολιτικής ανέλιξης. Η εκμάθηση της τουρκικής δεν αποτελεί απλώς μορφωτική επιδίωξη, αλλά συνδέεται άμεσα με πρακτικές ανάγκες, όπως η συμμετοχή στη διοίκηση, η άσκηση εμπορικών δραστηριοτήτων και η διατήρηση σχέσεων με την οθωμανική εξουσία.

Στο πλαίσιο αυτό, η εμφάνιση της έντυπης γραμματικής της τουρκικής στην ελληνική γλώσσα στις αρχές του 19ου αιώνα αποτελεί σημαντικό σταθμό. Το έργο του Δημητρίου Αλεξανδρίδη, τυπωμένο στη Βιέννη το 1812, σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη χειρόγραφη στην έντυπη παράδοση και εγκαινιάζει μια περίοδο αυξημένης παραγωγής σχετικών εγχειριδίων. Η επιλογή της Βιέννης ως τόπου έκδοσης δεν είναι τυχαία, καθώς η πόλη αυτή αποτελεί σημαντικό εκδοτικό και πνευματικό κέντρο της εποχής, στο οποίο δραστηριοποιούνται πολλοί Έλληνες λόγιοι.

Η «Γραικικοτουρκική» Γραμματική του Αλεξανδρίδη εντάσσεται σαφώς στη γραμμή των προγενέστερων ευρωπαϊκών και ελληνικών έργων, υιοθετώντας το ελληνολατινικό πρότυπο περιγραφής της γλώσσας. Παρά το γεγονός ότι ο συγγραφέας δεν δηλώνει ρητά τις πηγές του, η σύγκριση με προγενέστερες γραμματικές αποκαλύπτει σημαντικές ομοιότητες ως προς τη δομή, την ορολογία και τη μεθοδολογία. Ωστόσο, το έργο του δεν περιορίζεται σε μια απλή αναπαραγωγή προτύπων, αλλά προσαρμόζεται στις ανάγκες του ελληνόφωνου κοινού, γεγονός που του προσδίδει ιδιαίτερη αξία.

Σημαντικό στοιχείο της προσέγγισης του Αλεξανδρίδη αποτελεί ο πρακτικός προσανατολισμός του έργου του. Ο ίδιος δηλώνει ότι στόχος του είναι να καταστήσει δυνατή την εκμάθηση της τουρκικής από τους ομογενείς του, χωρίς την ανάγκη δασκάλου. Η επιλογή να αποδίδεται η προφορά των τουρκικών λέξεων με ελληνικούς χαρακτήρες εντάσσεται σε αυτή τη λογική, καθώς διευκολύνει σημαντικά τον αναγνώστη. Παράλληλα, η ένταξη διαλόγων και πρακτικών κειμένων στο τέλος της γραμματικής αποδεικνύει τη μέριμνα του συγγραφέα να συνδέσει τη γλωσσική γνώση με την καθημερινή χρήση.

Η Γραικικοτουρκική Γραμματική του Δημητρίου Αλεξανδρίδη συγκροτείται ως ένα συστηματικά οργανωμένο και παιδαγωγικά προσανατολισμένο εγχειρίδιο εκμάθησης της τουρκικής γλώσσας. Το έργο, έκτασης περίπου 156 σελίδων, είναι διαρθρωμένο σε επιμέρους ενότητες που ακολουθούν τη λογική της παραδοσιακής γραμματικής περιγραφής, προσαρμοσμένης όμως στις ανάγκες του ελληνόφωνου αναγνώστη.

Η βασική δομή της γραμματικής περιλαμβάνει τα εξής μέρη:

Μέρος Α΄: Περί Ορθογραφίας

Παρουσιάζονται τα στοιχεία του τουρκικού αλφαβήτου και οι κανόνες γραφής, με ιδιαίτερη έμφαση στην απόδοση της προφοράς μέσω ελληνικών χαρακτήρων, ώστε να διευκολύνεται η εκμάθηση.

Μέρος Β΄: Περί Ετυμολογίας

Εξετάζεται η μορφολογική συγκρότηση των λέξεων και οι βασικές κατηγορίες τους, σύμφωνα με το πρότυπο της παραδοσιακής γραμματικής.

Μέρος Γ΄: Περί Αντωνυμιών

Αναλύονται τα είδη των αντωνυμιών και η χρήση τους μέσα στη γλώσσα.

Μέρος Δ΄: Περί Ρημάτων

Παρουσιάζεται το ρηματικό σύστημα της τουρκικής, με έμφαση στους χρόνους, τις εγκλίσεις και τις βασικές μορφολογικές δομές.

Μέρος Ε΄: Περί Μορίων

Εξετάζονται τα άκλιτα μέρη του λόγου και τα λειτουργικά στοιχεία της γλώσσας.

Μέρος ΣΤ΄: Περί Συντάξεως

Αναλύονται οι βασικοί συντακτικοί κανόνες και η οργάνωση της πρότασης.

Στο τέλος της γραμματικής περιλαμβάνονται συμπληρωματικές ενότητες με σαφή πρακτικό προσανατολισμό. Συγκεκριμένα, παρατίθεται συλλογή διαλόγων στην κοινή τουρκική διάλεκτο, καθώς και παροιμίες και σύντομα κείμενα για εξάσκηση. Τα κείμενα αυτά καλύπτουν καθημερινές επικοινωνιακές περιστάσεις, όπως ευχές, συγχαρητήρια, ερωτήσεις για την υγεία ή αιτήματα για επίσκεψη, ενισχύοντας τον λειτουργικό χαρακτήρα του εγχειριδίου.

Το υλικό αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς μετατοπίζει το βάρος από τη θεωρητική περιγραφή στην πρακτική εφαρμογή. Οι διάλογοι που παρατίθενται αναπαριστούν καθημερινές επικοινωνιακές καταστάσεις, ενώ οι παροιμίες και τα κείμενα εξάσκησης παρέχουν στον αναγνώστη τη δυνατότητα να εξοικειωθεί με τον ζωντανό λόγο. Οι ενότητες αυτές λειτουργούν συμπληρωματικά προς το κυρίως σώμα της γραμματικής και ενισχύουν τον παιδαγωγικό της χαρακτήρα.

Παράλληλα με τη γραμματική, το Λεξικό του Αλεξανδρίδη αποτελεί ένα εξίσου σημαντικό έργο. Η έκτασή του και η δομή του υποδηλώνουν την πρόθεση του συγγραφέα να δημιουργήσει ένα ολοκληρωμένο εργαλείο για τη γλωσσική εκπαίδευση. Η επιλογή να ξεκινά από τις ελληνικές λέξεις και να αποδίδει τις αντίστοιχες τουρκικές ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ελληνόφωνων χρηστών, ενώ η συμπερίληψη λέξεων αραβικής και περσικής προέλευσης αντικατοπτρίζει την πραγματική χρήση της τουρκικής γλώσσας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η προσθήκη του τουρκοελληνικού λεξικού στο τέλος του έργου. Το τμήμα αυτό, αν και μικρότερο σε έκταση, παρέχει σημαντικές πληροφορίες για τη σημασιολογική πολυπλοκότητα της τουρκικής, αναδεικνύοντας τις πολλαπλές σημασίες των λέξεων και τη χρήση τους σε διαφορετικά συμφραζόμενα. Η παρουσία ιδιωματισμών και φράσεων ενισχύει περαιτέρω τη χρηστικότητα του έργου, καθιστώντας το όχι μόνο εργαλείο εκμάθησης, αλλά και μέσο κατανόησης της γλωσσικής πραγματικότητας.

Σε θεωρητικό επίπεδο, η συμβολή του Αλεξανδρίδη σηματοδοτεί μια καθοριστική στροφή: μετασχηματίζει τα λόγια ευρωπαϊκά πρότυπα (τα οποία συχνά βασίζονταν σε προγενέστερες ανατολιστικές παραδόσεις, όπως αυτή του Meninski) σε ένα απόλυτα λειτουργικό εργαλείο, προσαρμοσμένο στις τοπικές ανάγκες. Οι λόγιοι της εποχής συμμετείχαν σε ένα κοινό, υπερτοπικό πεδίο γνώσης, γεγονός που καθιστά προβληματική μια αυστηρή διάκριση μεταξύ «εσωτερικών» και «εξωτερικών» πνευματικών επιρροών. Η ειδοποιός διαφορά του Αλεξανδρίδη έγκειται στην έμφαση που δίνει στη δημώδη και προφορική χρήση της τουρκικής, προσεγγίζοντάς την ως ζωντανό μέσο επικοινωνίας και όχι ως αντικείμενο αφηρημένης φιλολογικής ανάλυσης. Η συστηματική οργάνωση της γραμματικής, η φωνητική καταγραφή της προφοράς με ελληνικούς χαρακτήρες και η ενσωμάτωση πρακτικών διαλόγων και παροιμιών προσδίδουν στο έργο μια ξεκάθαρη εκπαιδευτική διάσταση. Υπό αυτό το πρίσμα, ο Τυρναβίτης ιατροφιλόσοφος καθοδηγεί τη μετάβαση από τη χειρόγραφη, περιγραφική παράδοση προς μια σύγχρονη επικοινωνιακή μέθοδο, η οποία συνδυάζει δημιουργικά την επίδραση της ευρωπαϊκής επιστημονικής πρωτοπορίας με τις πιεστικές, πρακτικές ανάγκες των ομογενών του.

Συνολικά, η «Γραικικοτουρκική» Γραμματική και το συνοδευτικό Λεξικό του 1812 αποτελούν μια ώριμη και ολοκληρωμένη έκφραση της οθωμανικής ελληνικής γραμματικογραφίας. Εντασσόμενο σε ένα χρηστικό και παιδαγωγικά προσανατολισμένο πλαίσιο, το έργο αυτό στοχεύει στη διευκόλυνση της εκμάθησης της γλώσσας για κοινωνικούς, διοικητικούς και επαγγελματικούς σκοπούς. Συνεπώς, η σημασία του δεν περιορίζεται στη στενή γλωσσική περιγραφή, αλλά επεκτείνεται στο πεδίο της πολιτισμικής ιστορίας, καθώς αποτυπώνει τη δυναμική συνύπαρξη, την αλληλεπίδραση των κοινοτήτων και τη σύνθετη φύση της γλωσσικής διαμεσολάβησης στον ύστερο οθωμανικό χώρο, αναδεικνύοντας τη γλώσσα ως τον βασικότερο μοχλό για την κοινωνική ένταξη, την οικονομική ανέλιξη και την πνευματική συγκρότηση του Γένους.

Πηγές

Βλάχος, Ν. Κ. (1970). Ο Θεσσαλός λόγιος Δημ. Αλεξανδρίδης (Τυρναβίτης), εκδότης του «Ελληνικού Τηλεγράφου» (1812–1836). Φιλολογικόν Περιοδικόν, 18(2), Απρίλιος–Ιούνιος.

Balta, E. (Ed.). (2021). Following the traces of Turkish-speaking Christians of Anatolia. In C. Kafadar & G. Alpay Tekin (Eds.), The sources of Oriental languages and literatures (Vol. 150, Turkish Sources CL). Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations.

*Η Κωνσταντινιά Πατσή είναι Διευθύντρια του ΓΕ.Λ Τυρνάβου. Πτυχιούχος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, κάτοχος Μεταπτυχιακού διπλώματος Master of Business Administration (MBA) του Staffordshire University.

🔥 Διαβάζονται περισσότερο